( آذربايجان اينجهصنعتي كيتابيندا ، قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي، ماغارالار، مئنهيرلر، دولمئنلر ، كورقانلار و س. آد آپاريليب ، شرح وئريليبدير. بورادا بو كيتابدان موقددمه و قديم دؤورلرده آذربايجان اينجه صنعتي، سئچيليب، كيتابين موکمميل نشري موجوويز نؤوبهسيندهدير.)
گئنيش اوخوجو كوتلهسينه تقديم ائديلن «آذربايجان اينجه صنعتي» كيتابي مينايلليكلر بويو فورمالاشميش بديعي مدنييتيميزين زنگين تاريخينه حصر اولونموشدور. كيتابدا ان قديم دؤورلردن باشلاياراق بو گونه كيمي آذربايجان اينجه صنعتينين كئچديي اينكيشاف يوللاري ايزلهنير. ياخين شرق اينجه صنعتي تاريخينده ميللي اينجه صنعتيميزين مؤوقعيي موعيين ائديلير.
آذربايجان اينجهصنعتي خالقيميزين تاريخي قدر قديم و زنگيندير. قوبوستانين قايا تصويرلري، قافقاز آلبانياسينين بديعي كئراميكا مئتال معمولاتي ، بديعي شوشه و اويما صنعتي ،اورتا عصرلرده دونيا شؤهرتي تبريز مينياتور صنعتي نمونهلري رنگارنگ خالچالار، تيكمهلر، شيرهلي ساخسي قابلار، كاشي صنعتي،ظريف اويما شبكهلر و گؤزل زرگرليك معمولاتلاري. بوتون بونلار بديعي اينجهصنعتي چوخ زنگين اولدوغونو ثوبوت ائدير. كيتابدا قديم دؤورده اورتا عصرلرده و موعاصير دؤورده ياراديلميش گؤركملي صنعت آبيدهلري، تصويري و دئكوراتيو، تطبيقي صنعت نمونهلري اينجه صنعتيميزين زنگين عنعنهلري هر طرفلي ايزلهنير.
19-جو عصرده آذربايجانين ايجتيماعي و ايقتيصادي حياطيندا باش وئرميش موترققي دئييشيكلر نتيجهسينده خالقين مدني اينكيشافيندا و بديعي ياراديجيليغيندا اورتايا چيخميش يئني تكاموللار ، خوصوصيله تصويري صنعتي رئاليست اوسلوبدا اينكيشافي ايله ،علاقهدار پروبلئملر، گئنيش شرح ائديلير.
سووئت حاكيمييتي ايللرينده حياتا كئچيريلن مدني اينقيلاب نتيجهسينده آذربايجاندا اينجهصنعتين بير سيرا يئني نؤع و ژانرلاري مئيدانا چيخميش ، كئچميش ميللي بديعي ايرثين ان گؤزل عنعنهلرينه و رئاليست صنعتين موترققي نائليتلرينه اساسلانان يئني تيپلي اينجه صنعت يارانميشدير. سووئت آذربايجاندا قيسسا تاريخي بير موددت عرضينده ايستيعدادلي رسسام و هئيكل تراشلارين ميللي ياراديجيليق مكتبي فورمالاشميشدير. بونا گؤرهده آذربايجان سووئت اينجهصنعتينين نائلييتلري كيتابدا گئنيش شكيلده اؤز عكسيني تاپير.
قديم دؤورلرده آذربايجان اينجه صنعتي
قديم دؤورلرده آذربايجان جونوب و شيمال حيصصهسي ايقتيصادي و سياسي جهتدن موختليف اينكيشاف يوللاري [كئچيرميشدي]. بئله كي جونوبي آذربايجاندا محصولدار قووهلرين يوكسليشي و نسلي قورولوشون ، پارچالانيب بؤلونمهسي سورعتله باش وئردييندن اورادا قبيله بيرلشمهلري داها ائركن يارانميشدي. ائراميزدان اوول اوچونجو مينايلليين سونوندا مئيدانا گلميش ماننا قبيلهلرينين ايتتيفاقي اساسيندا ائراميزدان اوول 9-جو عصرده اورميا گؤلونون اطرافيندا قودرتلي ماننا دؤولتي ياراديلميشدير. پايتاختي ايزورتو شهري اولموش بو دؤولت سياسي ، مدني علاقهده اولموشدور. مانناليلار يوكسك سوييهلي مدني نائلليييتلر الده ائتميش اونلارين ياراتديغي مدني و اينجهصنعت قونشو خالقلارا،خوصوصيله تاثيريني گؤستره بيلميشدي. جونوبي آذربايجان اراضيسينده يارانميش ماننا دؤولتينين ايقتيصادي-سياسي و مدني بنؤورسينده آتروپاتئنا دؤلتي مئيدانا گلميشدي. ميدييا دؤولتينين موجود اولدوغو واختدا دا ائراميزدان اوول – 7 6-جي عصرين اورتالاري ماننا اينجهصنعتينين عنعنهلري داوام ائتديريلميشدير. بو خوصوصييتي نه اينكي ميدييا اينجهصنعتينده ، همچنين قديم ايرانين اهههمهنيلر[1] سولاسهسي مدنيتينده ده ايزلمك اولار.
ايرانين قديم يونانلارلا موحاريبهلري ائراميزدان اوول 5-جي عصر و داها سونرالار ايرانين ماكئدونيالي ايسگندر طرفيندن ضبط ائديلمهسي نتيجهسينده شرق و آنتيك[2] اؤلكهلرينين مدنيتي بير-بيرينه خئيلي ياخينلاشدي. ايسگندرين اؤلوموندن سونرا ايسه جونوبي آذربايجان اراضيسيندهكي آتروپاتئن دؤولتي ياراديلدي.ايقتيصادي و ايستر سهده سياسي اينكيشاف باخيميندان اؤلكهنين جونوب حيصصهسيندن خئيلي گئري ده قاليردي. همين گئريليك سؤز يوخ كي، مدني اينكيشاف دا اؤزونو گؤستريردي.
يونان تاريخيلري ايلك دفه ائراميزدان اوول 6 -جي عصردن باشلاياراق قديم آلبان قبيلهسينين فعاليتي حاققيندا يازماغا باشلاميشلار. بو قبيلهنين آدي ايله علاقهدار اولاراق شيمالي آذربايجان (داغيستان جونوب حيصصهسي داخيل اولماقلا) آلبانييا[3] آدلانماغا باشلاييرلار. سونرالار تدقيقاتچيلار بو اؤلكهني قافقاز آلبانيياسي آدلانديرميشلار. قافقاز آلبانيياسي مونبيت تورپاقلار، سووارما آرخلاري اوچون بول سو وئرن چايلار و باشقا طبيعي زنگينليكلره ماليك اولموشدور. بو اؤلكهده قبيله ايتتيفاقلاري ائراميزدان اوول 1-جي مينايللييين اورتالاريندا يارانماغا باشلايير كي ، بونون نتيجهسينده دؤولت قورولوشو جونوبي آذربايجانا نيسبتن خئيلي گئج واختا 1-جي ائراميزدان اوول عصره تصادوف ائدير.
قديم آذربايجان اينجه صنعتينين تاريخي بو اؤلكهده دؤولتين يارانماسي تاريخيندن داها قديمدير. موختليف اينجه صنعت نؤوعلري ايله تانيشليق بيزي اوزاقلارا ، ايبتيدايي ايجماع قورولوشون درينليكلرينه ، آپارايب چيخارير.
سووئت حاكيمييتي دؤورونده گئنيش ميقياسدا آپاريلميش آرخئولوژي قازينتيلار نتيجهسينده شيمالي آذربايجان اينجه صنعت ايرثي داها ياخشي اؤيرنيلميشدي. اودور كي بو كيتابين قديم دؤورلره عاييد اولان حيصصهسي ، اساس اعتيباري ايله ، شيمالي آذربايجان اينجه صنعت آبيدهلرينه حصر ائديلميشدير.
قديم آذربايجان اينجه صنعتينين اينكيشافي اوچ بؤيوك دؤورو ايحاطه ائدير:
آلبان دؤورونون اوولكي اينجه صنعت ائراميزدان اوول 4-جو عصره قدر
آلبان دؤورو اينجه صنعتينين ايلك ، كيلاسيك مرحلهسي ائراميزدان اوول 4 -1 -جو عصري
آلبان دؤورو اينجه صنعتينين ايكينجي مرحلهسي7-1-جي ائراميزدان اوول عصرلر.
آلبان دؤورونون اينجه صنعتي داها قديم دؤورلرين اينجه صنعتيندن دوغدوغونا باخماياراق، يئني تاريخي شراييطله علاقهدار اولاراق ، مدنييتيميزي يئني كئيفيتلرله زنگينلشديرميشدير. بو دؤورون اينجه صنعتي تاريخده ايلك دفه ديني تصويرلرين زنجيرين قيرميش صنعته يئني دونيوي و نيكبين خوصوصييتله گتيرميشدي.
آلبان دؤورونون موهوم خوصوصييتلريندن بيريده صنعتكارلارين موختليف نؤع يئني ماترياللارا جيسارتله موراجيعت ائتمهسيدير. داها قديم مرحلهلرين ديني سجييهلي تصوير موتيولري بو دؤورده دئكوراتيو اورنامئنتال[4] موتيولره چئويريلمهيه باشلاميشدير. آلبان دؤورو اينجه صنعتي اؤزونون بير سيرا موترققي صنعت عنعنهلري و ياراديجيليق پرينسيپلري[5] ايله اورتا عصر اينجه صنعتيميزين اينكيشافي اوچون مؤحكم بنؤوره ياراتميشدير. بوتون بونلارا گؤرهدير كي ، بو دؤور قديم آذربايجان اينجه صنعتي تاريخينده اساس و باشليجا مرحلهيه كيمي قبول ائديلير.
قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي
بو دؤور ائراميزدان اوول 12- جي مين ايلليكدن باشلاياراق و ائراميزدان اوول 4-جو عصره قدر اولان اوزون بير مرحلهني ايحاطه ائدير. همين دؤورن باشلانقيجيندا (مئزوليت[6] دؤورونده) ياشاييش قديم اينسانلار ايبتيدايي ايجماع قورولوشونون ايلك پيللهسينده باش وئرميش تاريخي حاديثهلرين شاهيدي اولموشلار. اونلار اورتاداش(مئزوليت) دؤورونون داش آلتلري ايله ويدالاشماميش ميس - داش دؤورونده( ائنئوليت[7]) يئني كشفلره نائيل اولموشلار. سونراكي تونج دؤورونده 3-جو مينايللييين ايكينجي ياريسي و 2 مينايلليك ايسه قديم اجدادلاريميز يئنه ده آتا نسلي دؤورونون قانونلارينا تابع اولموش، مئتالدان قودرتلي ايستئحصال آلتلري يارادا بيلميشلر. دمير دؤورونده ائراميزدان اوول 1-جي مين ايلليك بو آلتلر داها دا تكميللشميش تونجدان اساسي ديني اشيالارين ياراديلماسي و بزك مقصدلري اوچون ايستيفاده ائديلميشدير. بو دؤورده آذربايجانين قديم ساكينلري ،محصولدار قووهلرين اينكيشافي ، امك آلتلرينين تكميللهشمهسي نتيجهسينده ايبتيدايي ايجماع قورولوشو ايله ويدالاشميشلار.
اؤترو نظردن كئچيرديييميز بو اوزون دؤور عرضينده قديم قبيلهلر ياشاييش مسكنلري و مودافيعه تيكينتيلري ياراتميشلار كي ، بودا اجدادلاريميزين مئعمارليق ساحهسيندهكي ايلك تجروبهلري اولموشدور. اونلار عئيني زاماندا رسسامليق ساحهسينده ده باجاريقلاريني سيناياراق ، قايالار اوزرينده حئيوان و اينسان تصويرلري جيزميشلار. يوردوموزون ايبتيدايي اينسانلاري اشيالارين داوامليغينا و گؤزللييينه ديققت يئتيررك اورهيه ياتان دلوسچولوق ، بزكلي مئتال آلتلري و س. حاضيرلاميشلار. قديم هم يئرليلريميز اؤزلريني بزمهييده ياددان چيخارماميشلار. اونلارين ياراتديغي تونج كمرلر و نفيس زرگرليك شئيلري قيمتلي صنعت اثرلريدير. اجدادلاريميزين مين ايلليكلر زينده ترتيب ائتديكلري پيكتوقرافيك[8] ، تصويرلري يازيلار اؤلكهميزده ايبتيدايي اينسان جمعيتينين مدني اينكيشافيني عياني صورتده گؤسترن ان ياخشي نمونهلردير. همين پيكوتوقرافيك يازيلار يازي مدنييتيميزين تاريخي ميس دؤوروندن ائراميزدان اوول4-جو مينايللييين باشلاماغي ايمكان وئردييي اوچون جاهانشومول اهمييته ماليك تاريخي آبيدهلردير.
آذربايجان جوغرافي مؤوقئيي و طبيعي زنگينليكلري مئعمارليغين تشككولونه و اينكيشافينا موثبت تاثير گؤسترميش [عاميللريندهندير]. اؤلكهده موختليف نؤوع اينشاعات ماتئرياللارينين ، جور به جور داشلارين و آغاجلارين ،گيل ، اههنگ و بوللوغو تيكينتي ايشلري اوچون شرايط ياراتميشدير.

[1]اههمهنيلر: هخامنشيلر
[2] آنتيك:اسکي، قيدمتلي
[3]آلبانييا:علمي ادبياتدا قديم آلبانيانين آلپانيا آدلانماسي حاققيندا مولاحيظهلر واردير.
[4]اورنامئنتال: نقش و نگار
[5]پرينسيپ: هر هانسي بير نظرييهنين ، تعليمين ، عقيدهنين ، دونيا گؤروشونون ، علمين و س.ين اساس موددعاسي، چيخيش نوقطهسي.تعقيب ائتديييميز مرام و توتدوغوموز پرينسيپ بيزيم اوچون موقددس دير. اصول - قايدا.
[6] مئزوليت: پالئوليتدن ائنئوليته كئچيد دؤورو. آوروپادا آزيل و تاردينيا ، ماقلئموزئ ، آفريقادا سبيل ، كاپسا ، آسيادا خوابين و س. مدنيتلر مئزوليته عاييدير. مئزوليتده اوخ و ياي گئنيش ياييلميشدير. مئزوليت دؤورونده آت ، دونوز و س. حئيوانلار اهليلشديريلميشدير. آذربايجاندا مئزوليت آبيدهلري اساسن قوبوستاندا آشكار ائديلميشدير.
[7] ائنئوليت: ميس- داش دؤورو. ائنئوليتدن تونج دؤورونه كئچيد دؤورو؛ بعضن فالكوليت دؤورده ده آدلانير. هر ايكي تئرمين ميسين مئيدانا گلمهسيني گؤستهرير. ميس آلتلرين مئيدانا گلمهسيني اهميتي بؤيوك اولموشدو. اوولجه ميسي داشين نؤوعلريندن حساب ائدن اينسانلار ايلك دفه مئتال آلتلري ميس كولچهسيندن(شيمش) دؤيمه اوصولوايله آلميشلار؛ تدريجن ميسي ايستيده يوموشالديب ايستهنيلن فورما سالا بيلميشلر.
توخا(باشي اهيري بئل- کولونگ، توخا اکينچيليک: ايبتيدايي اکينچيليک) اكينچيلييينين باشقا تصرروفات نؤوع لريندن اوستونلويو، اينشاعات دا چيي كرپيجلردن ايستيفاده ،گيلدن قادين فيقورلارينين ، بويالي قابلارين گونش ياييلماسي و ميس اشيالارلا ياناشي داش آلتلردن گئنيش ايستيفاده ائتديي دؤورونون سجييهوي جهتلريدير. آذربايجان اراضيسينده آشكار اولونموش آناي و ناماز قاتهنه (اورتا آسيا) تريپولييه تيپلي (اوكراينا) تئخوت ، خاتين آرخ، كيزياك (ايرمنيستان) و س. آبيدهلر عاييدير. بو دؤورون آبيدهلري ناخجيوان اراضيسينده ميل-دوغان و گنجهقازاخ دوزنليينده آشكار ، شوموتپه، تؤيره تپه، قارقالار تپهسي، ايلان تپهلري، كاميل تپه ، عليكؤمك تپهسي و س. اهاليسي اساسن اكينچيليكله مشغول اولان ياشاييش يئرلريدير؛ آرخئولوژي قازينتيلار اهالينين ايلك دفه معيشت و تصرروفاتدا چيي كرپيجدن ايستيفاده ائتدييني گؤسترير؛ ائولر داييروي پئلانليايدي. قازينتي زاماني تاپيلميش آرپا، بوغدا قاليقلاري، دن داشلاري،سوموكدن و بوينوزدان توخالار، داشدان اوراق ديشلري وس. اكينچيليييني اينكيشافيندا ثوبوت اوراقلارين دستهسي آغاجدان و يا حئيوانين چنه سومويوندن دوزلديريليردي. اهالي مالدارليقلا دا مشغول اولموشدور تصديق ائدير. معيشتده و تصرروفات دا داش آلتلر اوستونلوك تشكيل ائتميش، داشدان بالتالار، چاخماق و يا اوبسيدياندان (دوه گؤز) كسيجي آلتلر بيچاق،كسر، قوشاو دوزهلديلميشدير. بو آلتلرله سوموكدن بيز، آيينه، قاشيق بزك شئيلري و س. حاضيرلاييرديلار. معيشتده ساخسي، قابلاردان دا گئنيش ايستيفاده اولونموشدور. قابلار قولپسوز ايدي. لاكين قولپلو قابلاردان (علي كؤمك تپهسينده) تصادوف ائديلميشدير. قابلارين اوزرينده بويا ايله چيكيلميش و ياپما ناخيشلار واردير. ناخجيوان ياخينليغيندا كول تپه قازاخ رايونوندا قارقالار تپهسي و علي كؤمك تپهسي ياشاييش يئرلريندن ميس اشيالار تاپيلميشدير.
[8] پيكتوقرافيك: پيكتوس- رنگله نقش اولونموش+ ... قرافييا- بويالي ناخيشلار
