تبليغاتX
يازار - آذربايجان اينجه صنعتي/ن. ريضايئو/كؤچورن: فاطيمه مير حسن پور

يازار

تحكيه ادبيياتي و اونون پوئتيكاسي

 ( آذربايجان اينجه­صنعتي كيتابيندا ، قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي، ماغارالار، مئنهيرلر، دولمئنلر ، كورقانلار و س. آد آپاريليب ، شرح وئريليبدير. بورادا بو  كيتابدان موقددمه  و قديم دؤورلرده آذربايجان اينجه صنعتي، سئچيليب، كيتابين موکمميل نشري موجوويز نؤوبه­سينده­دير.)

 

  

گئنيش اوخوجو كوتله­سينه تقديم ائديلن «آذربايجان اينجه صنعتي» كيتابي مين­ايلليك­لر بويو فورمالاشميش بديعي مدنييتيميزين زنگين تاريخينه حصر اولونموشدور. كيتابدا ان قديم دؤورلردن باشلاياراق بو گونه كيمي آذربايجان اينجه صنعتي­نين كئچديي اينكيشاف يوللاري ايزله­نير. ياخين شرق اينجه صنعتي تاريخينده ميللي اينجه­ صنعتيميزين مؤوقعيي موعيين ائديلير.

آذربايجان اينجه­صنعتي خالقيميزين تاريخي قدر قديم و زنگيندير. قوبوستانين قايا تصويرلري، قافقاز آلبانياسينين بديعي كئراميكا مئتال معمولاتي ، بديعي شوشه و اويما صنعتي ،‌اورتا عصرلرده دونيا شؤهرتي تبريز مينياتور صنعتي نمونه­لري رنگارنگ خالچالار، تيكمه­لر،‌ شيره­لي ساخسي قابلار، كاشي صنعتي،‌ظريف اويما شبكه­لر و گؤزل زرگرليك معمولاتلاري. بوتون بونلار بديعي اينجه­صنعتي چوخ زنگين اولدوغونو ثوبوت ائدير. كيتابدا قديم دؤورده اورتا عصرلرده و موعاصير دؤورده ياراديلميش گؤركملي صنعت آبيده­لري، تصويري و دئكوراتيو، تطبيقي صنعت نمونه­لري اينجه صنعتيميزين زنگين عنعنه­­لري هر طرفلي ايزله­نير.

 19-جو عصرده آذربايجانين ايجتيماعي و ايقتيصادي حياطيندا باش وئرميش موترققي دئييشيك­لر نتيجه­سينده خالقين مدني اينكيشافيندا و بديعي ياراديجيليغيندا اورتايا چيخميش يئني تكاموللار ، خوصوصيله تصويري صنعتي رئاليست اوسلوبدا اينكيشافي ايله ،‌علاقه­دار پروبلئملر، گئنيش شرح ائديلير.

سووئت حاكيمييتي ايللرينده حياتا كئچيريلن مدني اينقيلاب نتيجه­سينده آذربايجاندا اينجه­صنعتين بير سيرا يئني نؤع و ژانرلاري مئيدانا چيخميش ، كئچميش ميللي بديعي ايرثين ان گؤزل عنعنه­­لرينه و رئاليست صنعتين موترققي نائليت­لرينه اساسلانان يئني تيپلي اينجه صنعت يارانميشدير. سووئت آذربايجاندا قيسسا تاريخي بير موددت عرضينده ايستيعدادلي رسسام و هئيكل تراشلارين ميللي ياراديجيليق مكتبي فورمالاشميشدير. بونا گؤره­ده آذربايجان سووئت اينجه­صنعتي­نين نائلييت­لري كيتابدا گئنيش شكيلده اؤز عكسيني تاپير.

 

قديم دؤورلرده آذربايجان اينجه صنعتي

 

قديم دؤورلرده آذربايجان جونوب و شيمال حيصصه­سي ايقتيصادي و سياسي جهت­دن موختليف اينكيشاف يوللاري [كئچيرميشدي]. بئله كي  جونوبي آذربايجاندا محصولدار قووه­لرين يوكسليشي و نسلي قورولوشون ،‌ پارچالانيب بؤلونمه­سي سورعتله باش وئردييندن اورادا قبيله بيرلشمه­لري داها ائركن يارانميشدي. ائراميزدان اوول اوچونجو مين­ايلليين سونوندا مئيدانا گلميش ماننا قبيله­لرينين ايتتيفاقي اساسيندا ائراميزدان اوول 9-جو عصرده اورميا گؤلونون اطرافيندا قودرتلي ماننا دؤولتي ياراديلميشدير. پايتاختي ايزورتو شهري اولموش بو دؤولت سياسي ، مدني علاقه­ده اولموشدور. ماننالي­لار يوكسك سوييه­لي مدني نائلليييت­لر الده ائتميش اونلارين ياراتديغي مدني و اينجه­صنعت قونشو خالقلارا،‌خوصوصيله تاثيريني گؤستره بيلميشدي. جونوبي آذربايجان اراضي­سينده يارانميش ماننا دؤولتينين ايقتيصادي-سياسي و مدني بنؤورسينده آتروپاتئنا دؤلتي مئيدانا گلميشدي. ميدييا دؤولتينين موجود اولدوغو واختدا دا  ائراميزدان اوول – 7 6-جي  عصرين اورتالاري ماننا اينجه­صنعتي­نين عنعنه­­لري داوام ائتديريلميشدير. بو خوصوصييتي نه اينكي ميدييا اينجه­صنعتينده ، همچنين قديم ايرانين اه­هه­مه­نيلر[1] سولاسه­سي مدنيتينده ده ايزلمك اولار.

ايرانين قديم يونانلارلا موحاريبه­لري ائراميزدان اوول 5-جي  عصر و داها سونرالار ايرانين ماكئدونيالي ايسگندر طرفيندن ضبط ائديلمه­سي نتيجه­سينده شرق و آنتيك[2] اؤلكه­لرينين مدنيتي بير-بيرينه خئيلي ياخينلاشدي. ايسگندرين اؤلوموندن سونرا ايسه  جونوبي آذربايجان اراضي­سينده­كي آتروپاتئن دؤولتي ياراديلدي.ايقتيصادي و ايستر سه­ده سياسي اينكيشاف باخيميندان اؤلكه­نين جونوب حيصصه­سيندن خئيلي گئري ده قاليردي. همين گئري­ليك سؤز يوخ كي، مدني اينكيشاف دا اؤزونو گؤستريردي.

يونان تاريخي­لري ايلك دفه ائراميزدان اوول 6 -جي  عصردن باشلاياراق قديم آلبان قبيله­سينين فعاليتي حاققيندا يازماغا باشلاميشلار. بو قبيله­نين آدي ايله علاقه­دار اولاراق شيمالي آذربايجان (داغيستان جونوب حيصصه­سي داخيل اولماقلا) آلبانييا[3] آدلانماغا باشلاييرلار. سونرالار تدقيقاتچيلار بو اؤلكه­ني قافقاز آلبانيياسي آدلانديرميشلار. قافقاز آلبانيياسي مونبيت تورپاقلار، سووارما آرخلاري اوچون بول سو وئرن چايلار و باشقا طبيعي زنگينليك­لره ماليك اولموشدور. بو اؤلكه­ده قبيله ايتتيفاقلاري ائراميزدان اوول 1-جي  مين­ايللييين اورتالاريندا يارانماغا باشلايير كي ، بونون نتيجه­سينده دؤولت قورولوشو  جونوبي آذربايجانا نيسبتن خئيلي گئج واختا   1-جي  ائراميزدان اوول عصره تصادوف ائدير.

قديم آذربايجان اينجه صنعتينين تاريخي بو اؤلكه­ده دؤولتين يارانماسي تاريخيندن داها قديمدير. موختليف اينجه صنعت نؤوع­لري ايله تانيشليق بيزي اوزاقلارا ، ايبتيدايي ايجماع قورولوشون درينليك­لرينه ، آپارايب چيخارير.

سووئت حاكيمييتي دؤورونده گئنيش ميقياسدا آپاريلميش آرخئولوژي قازينتيلار نتيجه­سينده شيمالي آذربايجان اينجه صنعت ايرثي داها ياخشي اؤيرنيلميشدي. اودور كي بو كيتابين قديم دؤورلره عاييد اولان حيصصه­سي ، اساس اعتيباري ايله ، شيمالي آذربايجان اينجه صنعت آبيده­لرينه حصر ائديلميشدير.

قديم آذربايجان اينجه صنعتي­نين اينكيشافي اوچ بؤيوك دؤورو ايحاطه ائدير:

آلبان دؤورونون اوولكي اينجه صنعت  ائراميزدان اوول 4-جو  عصره قدر

آلبان دؤورو اينجه صنعتي­نين ايلك ، كيلاسيك مرحله­سي ائراميزدان اوول 4 -1 -جو  عصري

آلبان دؤورو اينجه صنعتي­نين ايكينجي مرحله­سي7-1-جي  ائراميزدان اوول عصرلر.

آلبان دؤورونون اينجه صنعتي داها قديم دؤورلرين اينجه صنعتيندن دوغدوغونا باخماياراق، يئني تاريخي شراييطله علاقه­دار اولاراق ، مدنييتيميزي يئني كئيفيت­لرله زنگين­لشديرميشدير. بو دؤورون اينجه صنعتي تاريخده ايلك دفه ديني تصويرلرين زنجيرين قيرميش صنعته يئني دونيوي و نيك­بين خوصوصييتله گتيرميشدي.

آلبان دؤورونون موهوم خوصوصييتلريندن بيري­ده صنعت­كارلارين موختليف نؤع يئني ماترياللارا جيسارت­له موراجيعت ائتمه­سي­دير. داها قديم مرحله­لرين ديني سجييه­لي تصوير موتيولري بو دؤورده دئكوراتيو اورنامئنتال[4] موتيولره چئويريلمه­يه باشلاميشدير. آلبان دؤورو اينجه صنعتي اؤزونون بير سيرا موترققي صنعت عنعنه­­لري و ياراديجيليق پرينسيپلري[5] ايله اورتا عصر اينجه صنعتيميزين اينكيشافي اوچون مؤحكم بنؤوره ياراتميشدير. بوتون بونلارا گؤره­دير كي ، بو دؤور قديم آذربايجان اينجه صنعتي تاريخينده اساس و باشليجا مرحله­يه كيمي قبول ائديلير.

 

قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي

 

بو دؤور  ائراميزدان اوول 12- جي  مين ايلليك­دن باشلاياراق و ائراميزدان اوول 4-جو عصره قدر اولان اوزون بير مرحله­ني ايحاطه ائدير. همين دؤورن باشلانقيجيندا (مئزوليت[6] دؤورونده) ياشاييش قديم اينسانلار ايبتيدايي ايجماع قورولوشونون ايلك پيلله­سينده باش وئرميش تاريخي حاديثه­لرين شاهيدي اولموشلار. اونلار اورتاداش(مئزوليت) دؤورونون داش آلت­لري ايله ويدالاشماميش ميس - داش دؤورونده( ائنئوليت[7]) يئني كشف­لره نائيل اولموشلار. سونراكي تونج دؤورونده ‍3-جو مين­ايللييين ايكينجي ياريسي و 2 مين­ايلليك ايسه قديم اجدادلاريميز يئنه ده آتا نسلي دؤورونون قانونلارينا تابع اولموش، مئتال­دان قودرتلي ايستئحصال آلتلري يارادا بيلميشلر. دمير دؤورونده ائراميزدان اوول 1-جي  مين ايلليك بو آلتلر داها دا تكميللشميش تونجدان اساسي ديني اشيالارين ياراديلماسي و بزك مقصدلري اوچون ايستيفاده ائديلميشدير. بو دؤورده آذربايجانين قديم ساكينلري ،‌محصولدار قووه­لرين اينكيشافي ، امك آلتلرينين تكميلله­شمه­سي نتيجه­سينده ايبتيدايي ايجماع قورولوشو ايله ويدالاشميشلار.

اؤترو نظردن كئچيرديييميز بو اوزون دؤور عرضينده قديم قبيله­لر ياشاييش مسكنلري و مودافيعه تيكينتيلري ياراتميشلار كي ، بودا اجدادلاريميزين مئعمارليق ساحه­سينده­كي ايلك تجروبه­لري اولموشدور. اونلار عئيني زاماندا رسسامليق ساحه­سينده ده باجاريقلاريني سيناياراق ، قايالار اوزرينده حئيوان و اينسان تصويرلري جيزميشلار. يوردوموزون ايبتيدايي اينسانلاري اشيالارين داوامليغينا و گؤزللييينه ديققت يئتيررك اوره­يه ياتان دلوسچولوق ، بزكلي مئتال آلتلري و س. حاضيرلاميشلار. قديم هم يئرليلريميز اؤزلريني بزمه­يي­ده ياددان چيخارماميشلار. اونلارين ياراتديغي تونج كمرلر و نفيس زرگرليك شئي­لري قيمتلي صنعت اثرلري­دير. اجدادلاريميزين مين ايلليك­لر زينده ترتيب ائتديكلري پيكتوقرافيك[8] ، تصويرلري يازيلار اؤلكه­ميزده ايبتيدايي اينسان جمعيتينين مدني اينكيشافي­ني عياني صورتده گؤسترن ان ياخشي نمونه­لردير. همين پيكوتوقرافيك يازيلار يازي مدنييتيميزين تاريخي ميس دؤوروندن ائراميزدان اوول4-جو مين­ايللييين باشلاماغي ايمكان وئردييي اوچون جاهان­شومول اهمييته ماليك تاريخي آبيده­لردير.

آذربايجان جوغرافي مؤوقئيي و طبيعي زنگينليك­لري مئعمارليغين تشككولونه و اينكيشافي­نا موثبت تاثير گؤسترميش [عاميل­لرينده­ندير]. اؤلكه­ده موختليف نؤوع اينشاعات ماتئرياللارينين ، جور به جور داشلارين و آغاجلارين ،‌گيل ، اه­هنگ و بوللوغو تيكينتي ايشلري اوچون شرايط ياراتميشدير.

 



[1]اهه­مه­نيلر: هخامنشي­لر

[2] آنتيك:اسکي، قيدمت­لي

[3]آلبانييا:علمي ادبياتدا قديم آلبانيانين آلپانيا آدلانماسي حاققيندا مولاحيظه­لر واردير.

[4]اورنامئنتال: نقش و نگار

[5]پرينسيپ: هر هانسي بير نظرييه­نين ، تعليمين ، عقيده­نين ، دونيا گؤروشونون ، علمين و س.ين اساس موددعاسي، چيخيش نوقطه­سي.تعقيب ائتديييميز مرام و توتدوغوموز پرينسيپ بيزيم اوچون موقددس دير. اصول - قايدا.

 

[6] مئزوليت: پالئوليت­دن ائنئوليته كئچيد دؤورو. آوروپادا آزيل و تاردينيا ، ماقلئموزئ ، آفريقادا سبيل ، كاپسا ، آسيادا خوابين و س. مدنيت­لر مئزوليته عاييدير. مئزوليت­ده اوخ و ياي گئنيش ياييلميشدير. مئزوليت دؤورونده آت ، دونوز و س. حئيوانلار اهلي­لشديريلميشدير. آذربايجاندا مئزوليت آبيده­لري اساسن قوبوستاندا آشكار ائديلميشدير.

[7] ائنئوليت: ميس- داش دؤورو. ائنئوليت­دن تونج دؤورونه كئچيد دؤورو؛ بعضن فالكوليت دؤورده ده آدلانير. هر ايكي تئرمين ميسين مئيدانا گلمه­سيني گؤسته­رير. ميس آلتلرين مئيدانا گلمه­سيني اهميتي بؤيوك اولموشدو. اوولجه ميسي داشين نؤوع­لريندن حساب ائدن اينسانلار ايلك دفه مئتال آلتلري ميس كولچه­سيندن(شيمش) دؤيمه اوصولو­ايله آلميشلار؛ تدريجن ميسي ايستي­ده يوموشالديب ايسته­نيلن فورما سالا بيلميشلر.

توخا(باشي اه­يري بئل- کولونگ، توخا اکينچيليک: ايبتيدايي اکينچيليک) اكينچيلييي­نين باشقا تصرروفات نؤوع لريندن اوستونلويو، اينشاعات دا چيي كرپيج­لردن ايستيفاده ،‌گيل­دن قادين فيقورلارينين ، بويالي قابلارين گونش ياييلماسي و ميس اشيالارلا ياناشي داش آلت­لردن گئنيش ايستيفاده ائتديي دؤورونون سجييه­وي جهت­لريدير. آذربايجان اراضي­سينده آشكار اولونموش آناي و ناماز قاته­نه (اورتا آسيا)‌ تريپولي­يه تيپلي (اوكراينا) تئخوت ، خاتين آرخ، كيزياك (ايرمنيستان) و س. آبيده­لر عاييدير.  بو دؤورون آبيده­لري ناخجيوان اراضي­سينده ميل-دوغان و گنجه­قازاخ دوز­نليينده آشكار ، شوموتپه، تؤيره تپه، قارقالار تپه­سي، ايلان تپه­لري، كاميل تپه ، علي­كؤمك تپه­سي و س. اهالي­سي اساسن اكينچيليك­له مشغول اولان ياشاييش يئرلري­دير؛ آرخئولوژي قازينتيلار اهالي­نين ايلك دفه معيشت و تصرروفاتدا چيي كرپيج­دن ايستيفاده ائتدييني گؤسترير؛ ائولر داييروي پئلانلي­ايدي. قازينتي زاماني تاپيلميش آرپا، بوغدا قاليقلاري، دن داشلاري،‌سوموكدن و بوينوزدان توخالار، داشدان اوراق ديشلري وس. اكينچيليييني اينكيشافيندا ثوبوت اوراقلارين دسته­سي آغاجدان و يا حئيوانين چنه سومويوندن دوزلديريليردي. اهالي مالدارليق­لا دا مشغول اولموشدور تصديق ائدير. معيشت­ده و تصرروفات دا داش آلتلر اوستونلوك تشكيل ائتميش، داش­دان بالتالار، چاخماق و يا اوبسيديان­دان (دوه گؤز) كسيجي آلتلر بيچاق،‌كسر، قوشاو دوزه­لديلميشدير. بو آلتلرله سوموكدن بيز، آيينه، قاشيق بزك شئي­لري و س. حاضيرلاييرديلار. معيشت­ده ساخسي، قابلاردان دا گئنيش ايستيفاده اولونموشدور. قابلار قولپسوز ايدي. لاكين قولپلو قابلاردان (علي كؤمك تپه­سينده) تصادوف ائديلميشدير. قابلارين اوزرينده بويا ايله چيكيلميش و ياپما ناخيش­لار واردير. ناخجيوان ياخينليغيندا كول تپه­ قازاخ رايونوندا قارقالار تپه­سي و علي كؤمك تپه­سي ياشاييش يئرلريندن ميس اشيالار تاپيلميشدير.

 

[8] پيكتوقرافيك: پيكتوس- رنگ­له نقش اولونموش+ ... قرافييا- بويالي ناخيش­لار

 

+ يازيليبدير  86/07/03ساعات 14:37  محمد صبحدل   |