دونيا ادبييياتي، ائلهجه ده آذربايجان ادبييياتيندا ميفولوژي[3] سوژئت[4] و اوبرازلارا[5] داها چوخ اوز توتولماسي،19-جو عصرده رئالليغين[6] اؤلچولرينين خئيلي گئنيشلنمهسي و عئلمي- تئخنيكي[7] اينقيلابلار، ايقتيصادي يوكسهليشلرله علاقهلي ايدي. تئخنوكراتييانين سورعتلي اينكيشافي اينسانلاري معنوي دهيرلردن، ديني نورمالاردان اوزاقلاشديريردي. بونو بعضي دؤولتلرين صينفي ماراقلاري، بعضيلرينين ايسه ايقتيصادي گوجو ديكته ائديردي. محض بئله بير ايجتيماعي- سيياسي وضعيييت ج. جويس[8]، ت. مانن[9]، كارپئنتئر[10]، ق. ماركئس[11]، م.بولقاكوو[12] و باشقالارينين ياراديجيليغيندا ميفولوژي موتيوين[13] آغيرليق قازنديغي بديعي اثرلرين عرصهيه گلمهسينه شرايط ياراتميشدير. ميفولوژي تفككور بشر تاريخينين بيزه معلوم اولان ايلكين اينام و ائعتيقادلارينين مجموعسودور. موعاصير دؤورده صنعتكارين ميف متنلري و سوژئتلرينه دؤنه- دؤنه اوز توتماسي منصوب اولدوغو خالقين اينام و ائعتيقادلاريني يالنيز فورمال شكيلده يئنيدن ياراتماق مقصدي داشيمير، همچنين معنوييياتا تأثير و ياشانيلان تاريخه ياناشما طرزيني اؤيرهدير.
ميف و بديعي ادبييات آراسيندا بوتون دؤورلرده گوجلو بير علاقه اولموشدور. بو پروسئس[14] هم تكامول، هم ده تيپولوژي[15] آسپئكتلرده[16] اؤيرهنيلميشدير. تكامول آسپئكتينه گؤره، ميف جمعيييتين تشككول دؤورونون محصولودور و يازيلي ادبييياتين فورمالاشماسينا تكان وئرن اساس پروسئسدير. آنتيك[17] يونان ادبييياتينين «ايليادا»[18] و «اوديسسئ»[19] كيمي عابيدهلري ميفيك اوبرازلار و سوژئتلرله بوتؤولوك قازانميشدي. اورتا عصرلر آوروپا ادبييياتينا بللي بير شكيلده تأثير ائدن آنتيك ادبيييات نومونهلري قديم ميف سوژئتلري و موتيولريني ده اؤزو ايله بيرليكده نؤوبتي عصرلره كئچيريردي. تكامول آسپئكتيندن فرقلي اولاراق، تيپولوژي آسپئكت ميفولوگييا و يازيلي ادبييياتي ايكي عكس قوطبه آييريردي كي، بورادا دا دونياني درك ائتمه و اونو عكس ائتديرمه مسلهلرينه گؤره ميف و ادبييياتين باشقا- باشقا طرفلري آچيقلانيردي.
ميفولوژي متنلردن ده آنلاشيلديغي كيمي، ميفده حاديثهلر دوزخطلي[20] حركت ائتمير. دؤورهويلييين داها چوخ اوستونلوك قازانديغي ميفده بو و يا ديگر پروسئسلر دؤوران ائدير، تكرارلانير. بديعي ادبييات نومونهلرينده ايسه موراجيعت اولونان مؤوضوع هر هانسي بير سوژئت اوزرينه قورولور.
20-جي عصرده يارانان بديعي ادبيييات نومونهلرينده آرتيق بو پروپورسييالار[21] پوزولماغا دوغرو اوز توتدو. همين پروسئسي ان يئني دؤور آذربايجان ادبييياتيندا يازيچي مؤولود سولئيمانلينين[22] «كؤچ»[23] روماني اساسيندا ايزلهمك مومكوندور. اثرده حاديثهلر و شخص آدلارينين تكرارلانماسي، تاريخين موختليف چاغلاريندا يئنيدن صحنهيه گلن اوبرازلار بوراداكي زامانين دا دوزخطلي دئييل، دؤوره بويونجا حركتيندن خبر وئرير. بو مقامدا «يازيلي ادبييياتلا ميفين سرحدلري پوزولورمو؟ يوخسا موعاصير ادبيييات يئني بير فورمايا موراجيعت ائديرمي؟» شكلينده سواللار اورتايا چيخير.
طبيعي كي، بورادا صؤحبت نئوميفولوژي تفككوردن گئدير. نئو[24]ميفولوژي تفككور ايسه ميف و ادبيييات آراسيندا يئني موتناسيبليك ستروكتورو فورمالاشديرير.
اصلينده، بو پروسئس ادبييياتدا 19-جو عصرين ايكينجي ياريسيندان اؤزونو گؤسترمهيه باشلاميشدير. محض همين دؤوردن ائعتيبارن ميفولوژي سوژئت و موتيولرين بديعي ادبييياتداكي يئني اينتيباهينين[25] اساسي قويولور. بو پروسئس ادبي- بديعي فيكير تاريخينده رومانتيزم[26] عنعنهلرينين[27] گوجلندييي واختلا اوست- اوسته دوشسه ده، نئوميفولوگييا رئاليست عنعنهنين و پوزيتيو[28] دونياگؤروشونون تأثيري اساسيندا فورمالاشميشدير. بو باخيمدان دا 19-جو عصرين سونلاريندا يارانان نئوميفولوژي متن تيپلرينده فلسفهنين، عئلمين و اينجهصنعتين سينتئزي[29] اساسلي رول اويناييردي. بو متنلرده ميستيك[30]، غئيري- عادي وارليقلار ايشتيراك ائتسهلر ده، اونلار اصلينده رئال ايجتماعي-سيياسي منظرهنين تصويرلري ايدي كي، بونلاردا دا داها چوخ رئاليست جيزگيلر آغيرليق قازانيردي.
نئوميفولوژي متن موعلليفي جمعيييتين يئني مودئليني يارادير، آمما تاريخيليك پرينسيپلريني[31] ده بللي بير شكيلده قورويوب ساخلايير، طبيعت و جمعيييت قانونلاريني، فردين اؤزونهمخصوصلوغونو اؤن پلانا[32] كئچيريردي. بو باخيمدان 20-جي عصرده ياراديلان ادبيييات نومونهلري ميف سؤژئتي و ميفيك اوبرازلارا يئني موناسيبت ايله فرقلهنيردي. بئله كي،20-جي عصرين مودئرنيست[33] روحلو ادبييياتي پوزيتيو[34] دونياگؤروشو و رئاليست بويالارا اوستونلوك وئرن 19-جو عصر ادبييياتيندان تدريجن اوزاقلاشيردي. بو دهييشيكليكلرين مركزي خططينده ايسه اساسن ف.نيچه،[35] آ.بئرقسون[36] و ز.فرويد[37] ون فلسفي كونسئپسييالاري[38] دايانيردي.
موعاصير ادبييياتين خوصوصن ده نثر قانادي ميفولوژي سوژئت و متنلره داها چوخ اوز توتور. بو معنادا مؤولود سولئيمانلينين دا ياراتديغي ادبي متنلرده ميفيك اوبراز و موتيولر موعلليف ايديياسينين[39] چاتديريلماسيندا آپاريجي واسيطهيه چئوريلير. «كؤچ» رومانيندا ميفيك اوبرازلار سادهجه آيري- آيري ائلئمنتلر[40] شكلينده دئييل، ميللي تفككور و يادداشين سيستئملي قاورانيشي كيمي چيخيش ائدير. بورادا ميفيك تفككور رئليكت[41] فورمادا دئييل. ميفولوژي متن اؤزللييي اثرده ادبي ماتئريالين[42] مضمونو و موندريجهسيني احاطه ائدير كي، بونلار دا نتيجه ائعتيباريله بير- بيرينين آيريلماز حيصصهسينه چئوريلير، بير تام حالينا گلير.
«كؤچ» اثرينده موراجيعت اولونان ميفولوژي اوبرازلار سيستئمينده قاري اوبرازلارينين خوصوصي يئري وار. بو ميف- روماندا بير نئچه قاري صورتي ايله قارشيلاشيريق. اونلاري بير- بيريندن فرقلنديرن جهت يالنيز ياشاديقلاري زامان كسييي ايله باغليدير. اؤز ياشايش طرزلري، يئرينه يئتيرديكلري فونكسييالاري[43] ائعتيباريله سه بو اوبرازلار بير بوتؤولوك، تامليق ياراديرلار. موعلليف بو اوبرازلارين خاريجي جيزگيلريني، داخيلي عالملريني تصوير ائدركن ده هارمونييا[44] مسلهلريني اساس گؤتورور. عومومييتله، طبيعتله جمعيييت آراسينداكي مووازينتين قورونماسي اثرين اساس لئيتموتيويني[45] تشكيل ائدير.
اثرده اساس قاري اوبرازي قوشقار ائوينين گؤروجوسو اولان قاريدير.«دونيانين اؤزو اونون كيمي قوجا گؤرونوردو. داغ دا اونون كيمي قوجالميشدي» (3،ص.47). قاري گونشله اويانار، اورهيي گئدهنهجن گونشين آردينجا باخاردي. بو اوبرازي داشيديغي فونكسيياسينا گؤره ميفولوگيياداكي اولو آنا (ايلاهي آنا) كومپلئكسي[46] و اونون واريانتلاريندان[47] اولان ميفولوژي قاري ننه اوبرازي ايله برابرلشديرمك اولار. ميفيك تفككورده اولو آنا اينواريانت[48] كيمي موعيين ائديلير. اثرده ايسه قاشقار ائوينين قاريسي بو اينواريانتا مخصوص اولان سيمووليكاني[49] داشييير. سونراكي مرحلهده قارشيلاشديغيميز قاري اوبرازلاري، همچينين ده حورو ننه[50] اوبرازي قوشقار ائوينين قاريسينين ترانسفورماسييايا[51] اوغراميش، يئني ستاتوسا[52] كئچميش تجسسومو كيمي چيخيش ائدير. قوشقار ائوي اوچون طايفانين منشأيي ده قاري ايله باغليدير.«ننهمي بهلهيهجم، بؤيودهجم، گؤزل بير قيز اولاجاق، تزهدن اره وئرهجم، بيز بير ده ياراناجاغيق» (3، ص.48) دئيهن زامان قوشقار ائوينين آغساققالي دا ائله بونو نظرده توتور.
ميفولوگييايا دايير آراشديرمالارا اساسن، آرخايك[53] تفككورده اولو آنا حياتين دؤورهويلييينين و اؤلومسوزلويون رمزي كيمي چيخيش ائدير. «اولو آنا ياشلانماق بيلمير. آمبيوالئنت[54] طبيعتلي ريتوال[55]- ميفولوژي وارليق كيمي اولو آنا اوبرازيندا هم نيظاملاييجي كوسميك[56] باشلانغيج و هم ده داغيديجي خاوس[57] باشلانغييجي بير آرادادير» (1،ص.327).
قاشقار ائوي آغساققالينين «بيز بير ده ياراناجاغيق» دئمهسي ده قارينين حيمايهچي، قورويوجو روح اولدوغونا ايشارهدير. «سويا درديني، داغا عؤمرونو دانيشان» (3،ص.48) قارينين سو و داغ ستيخيياسي[58] ايله باغليليغي يئنه اولو آنا كومپلئكسيندن[59] گلمهدير. قوشقار ائوينين قاريسي گؤروجودور، فال آچير، حاميله قادينلارين باشي اوزرينده دايانير، بير سؤزله، اونلاري حيمايه ائلهيير.
بديعي متندهكي بو ائلئمنتلر تورك ميفولوژي دوشونجه سيستئميندهكي قاري اوبرازي ايله اوست- اوسته دوشور. يالنيز بير مقاما ديققت ائتمك لازيمدير كي، ميفيك تفككورده قاري اوبرازي ايكيلي فونكسييا[60] داشييير. يعني حياتينا دؤورهويلييي ايدئياسينين داشيييجيسي كيمي هم حيمايهچي و حيات وئرن اولماقلا ياناشي، قاري هم ده جان آلان كيمي تصوير اولونور. «كؤچ» اثريندهكي قاري اوبرازلاري اساسن، ناغيل ديليله دئييلرسه، «ايپك قاري» فونكسيياسينا صاحيبلهنيرلر. قوشقار ائوينين قاريسي قاراكلـله طايفاسينين گلهجهييني ده، ددهنين اؤلومونو ده فال آچاندا گؤرور. قارينين بيلديكلريني يوخودا دده ده گؤرور. بو ايكي اوبرازين، قوشقار ائوينين كئچميشي و گلهجهيينه ايشيق توتان قارينين قاراكلـله طايفاسينين آغساققالي ايله قارشيلاشديريلماسي تصادوفي خاراكتئر داشيمير. بو قارشيلاشمادا اوبرازلاردان بيري- دده اؤز فونكسيياسيني تاماملايير. قاري ايسه طايفانين تزهلنمهسي، يئني قوللارين يارانماسي نامينه ياشاميني سورور.
ميفيك دوشونجهده دده معنوي- روحاني آتا، طايفانين، نسلين، آغساققالي معناسيندا ايشلهديلير. ايسلام طريقتلرينده «دده» آنلاييشي روتبه معناسيني وئرير. «مؤولويليكده[61] مين بير گونلوك چيلهني چيخاران درويش «دده» عونواني آلير، بكتاشيليكده[62] ايسه حضرت پئيغمبرين نسليندن اولانلارا «دده»، تككه شئيخلرينه «بابا» دئييلير» (6، ص.109).
ددهنين آغساققالي اولدوغو قاراكلـله طايفهسي اونا بؤيوك ائحتيرام گؤسترير. قارينين «گونباتانا نييه گئديرسينيز؟ آياغي يئر توتان گوندوغانا گئدير» سؤزلرينه بو دونياني آغ دوهنين بئلينده دولاشان ددهنين «گوندوغانا چاتديق، ننه، چاتديق دا قاييتديق»- جاوابي بو اوزون يولچولوقدان خبر وئرير. دده اؤز فونكسيياسيني اهيريقارا چاتيب، يورد يئري سالانا قدر يئرينه يئتيرير. اؤلادلاريني «ددهلرينين، گؤيجه داغلاري، اوتلو آرخاجلاري[63] آتيب، اوردولارا قوشولوب گئتدييي» (3،ص.44) يورد يئرينه قايتارير. اثرده ايلك دؤوره بئله قاپانير. ددهنين يوخوسو ايسه قاراكلـله نسلينين گلهجهيينه ايشارهدير. «گؤردو كي، ميندييي آغ دوهنين آغزي قاناييب، دوه آغزيني آچدي، آغزيندان سئللمه قان آخدي. ددهنين باشيندان تؤكولوب آياغيندان چيخدي.» (3،ص.53).
ميفيك تفككورده گلهجك حاديثهلر يوخو واسيطهسيله چاتديريلير. دده ده قاراكلـله طايفاسينين گلهجهييني قانلا قاريشيق گؤرور. هر شئي اونا عيان اولور. آغ دوه ده اونا ياخينلاشان «بئلي قيلينجلي آدامين اوزونو قانلي گؤردو» (3،ص.73). بو مقامدا دده ايله آغ دوه آراسيندا دا هانسيسا بير علاقه اولدوغو گؤرونور. قاراكلـله طايفهسينين ايلك ايتكيسي دده و آغ دوه اولور. دده قاراكلـلهلري دده- بابا يوردونا قايتارير، بونونلا اؤز فونكسيياسيني تاماملايير. آغ دوهنين ايتي ايله قاراكلـلهلرله قانيق طايفاسينين يوز ايلليك كيني باش آليب گئدير. ددهنين يوخوسو چين[64] اولور: «آغ دوه قاچيب گئتدي، آردينجا اوزون، قانلي ايز دوشدو» (3، ص.54). اوخوجو دا، تدقيقاتچي دا آغ دوهنين ايزي ايله تورك تاريخينين قانلي- قادالي ايزينه دوشوب گئدير.
ماحمود كاشغاري[65] «ديوانئ- لوغات- التورك» اثرينده دده سؤزونون قارشيليغيني «جدد، اجداد» كيمي وئرير. «كؤچ» اثرينده ده دده اجداد فونكسيياسيني يئرينه يئتيرير. ددهنين اهيريقارا گتيردييي قاراكلـلهلر بؤيوك كؤچون اؤولادلاري ايديلر، اونا گؤره ده «آتلاردان ساللانيب دوشمكلري اوزون چكيردي... يئر اوزونه ائنمهيه قورخوردولار» (3،ص. 58).
ددهنين اجداد كيمي قبول اولونماسينا بير ايشاره ده اونون اؤلوموندن سونرا دوغولان اوغلان اوشاغينا آدينين وئريلمهسي اولور: «...دده قايتدي. ددهنين آديني وئرك، عؤمرونو تانري وئرسين» (3، ص.70).
قوشقار ائوي آت اوستوندن چوخدان ائنميشدي؛ « بو گونله ياشاييردي. آتلاري هؤروك، سوروسو آرخاج، ايتي ياتاق، آداملاري قاپي تانيييردي» (3،ص.57). قوشقارلار روحلاري دينديرمه، تاسقورما، « اود اويونو اوينايب گؤزهگؤرونمزلره قوووشماق» (3،ص.56). كيمي ايشلرله مشغول ايديلر. قوشقار ائوي شامان[66]- صوفي[67] ريتواللاري ايله ايچ- ايچه ياشاييردي. قوشقار ائوينده ايجرا اولونان اود اويونو اصلينده شامانيزمين و صوفي-سماع درويشلرينين رقصلريني خاطيرلادير. داها دقيقه ايفاده ائتسك، بورادا جذباولما مقامي وئريلير.
«آروادلار اوولجه اللريني قالديريب ساچلاريني داراييرميش كيمي ساچلاريندان ائنديره- ائنديره آغير- آغير مئيداني دولانديلار... اوينايانلارين هاميسي گؤزلريني يومدولار، ايندي هره اؤزو چون، داها دوغروسو، اؤزونو اويناييردي» (3،ص.49).
قوشقار ائوينين يئرينه يئتيردييي بو آيين مؤولويليكدهكي سماع اويونونو خاطيرلادير. سماع «موسيقي دينلهمك، دينلركن وجده گليب حركت ائتمك، اؤزوندن كئچمك، اويانيب دؤنمكدير. سماع، موطلق گؤزللييه عاشيق اولاراق ياراديلميش اينسانين سس، سؤز و آهنگله تجسسوم ائدن گؤزلليك واسيطهسي ايله اؤزوندن كئچمهسي، وجد حاليندا ايلاهي عالمه يوكسلمهسيدير» (6،ص.239).
موعلليف ده «هاميسي گؤزلريني يومدولار، ايندي هره اؤزو چون، داها دوغروسو اؤزونو اويناييردي»-دئيهنده بئله بير وجد حاليندان، جذبدن سؤز آچير. مؤولانا جلالالددين رومي شئعيرلريندن بيرينده دئيير: «سماعا گيردينمي، ايكي دونيادان دا كنارا چيخارسان، سماعين بو عالمي ايكي عالمدن ده كناردادير. يئددينجي گؤيون دامي اوجا بير دامدير. آمما سماع نرديواني بو دامي آشار كئچر، بو دامدان دا اوجادير» (6،ص.240).
مؤولانانين بو ميصراعلاريندان دا آيدين گؤرونور كي، وجد حاليندا اولان اينسان يارادانينا ياخينلاشير. اونونلا قوووشور. مؤولانا «مثنوي»سينين چوخ حيصصهسي وجد حاليندان سونرا يازيلميشدير.
قوشقار ائوينين آداملاري تونقالين[68] كناريندا قول- قولا ياللئيا[69] دوروب دايرهوي رقص ائديرلر. سماعا گيرنلر ده بو ترايئكتورييا[70] ايله كايناتداكي هارمونيياني قورويور، طبيعتله تام بير آهنگ ياراديرلار.
اثرده جذب حاليندا اولان، وجده گلن بير قادين و بير قيز اوبرازي وار. قادينين يئرينه يئتيردييي فونكسييا داها چوخ شامان آيينلريني خاطيرلادير: «آروادين قوتازلي يالين توپوقلاري اوددا يانماز اولدو، اللريني اودا ساليب تونقالدان كؤسؤو چيخارتدي، باشينا كؤز سپهلهدي. اوجاغينا اوستونده قاينايان قازاندان سو گؤتوروب قاينار- قاينار ايچدي. آمما روحو سووومادي، بالاجا، آريق آرواد ياييليب ائله بيل گؤي اوزو بويدا اولدو. آرواد آرتيق نفس آلميردي، ايچيني چكيب سينهسينه دؤيوردو، ائله- بئله ده گؤزلري يومولو تونقالا ساري گلدي، اودلو، ايري كؤسؤولرين اوستونه چيخيب اوينادي» (3،ص.50).
قادينين كئچيردييي بو حال وجد حاليدير. بورادا شامانيزم ائلئمئنتلري اوستونلوك تشكيل ائدير. گون كئچندن سونرا تونقال چاتيب كنارينا ييغيلاراق قام قاملاماق بوتون شامان ريتواللارينين اساس ائلئمنتيدير. مثلن، تووا شامانلاري دا بعضي آيينلرده اودلو كؤزون اوستونده آياقيالين اويناييب اونو سؤندوروردولر كي، بو ريتواللار عادتن گئجهلر كئچيريليردي(2،ص.39).
شامانلار، مقصدلريندن آسيلي اولماياراق، كئچيرديكلري بوتون قام قاملاما مراسيملرينده فال آچيرديلار. اثرده ده اود اويونوندان سونرا قوشقار ائوينين قاريسي فالا باخير. موعلليف شامانلار طرفيندن كئچيريلن ريتوال ايكي يئره بؤلور؛ بونون بير حيصصهسيني اويونا گيرن آرواد و قيز يئرينه يئتيريرسه، او بيري حيصصهسيني ده قاري حياتا كئچيرير. باشينا كؤز سپهلهيهن، قاينار سويو ايچن قادين شامان رولوندا چيخيش ائدير.
موعلليفين بديعي ادبييياتا گتيردييي بو اوبراز تصادوفي خاراكتئر[71] داشيمير. تدقيقاتلاردان دا بللي اولور كي، شامانلار عادتن قادين پالتارلاريندا قام قاملايارلار كي، بو دا اساسن شامانين اولو آنا، يئر آنا كومپلئكسي ايله باغليليغيندان خبر وئرير. «بير سيرا تورك سويلاري آراسيندا شامان فونكسييالاريني قادينلار يئرينه يئتيريرلر. تووا[72] خالق اينانيشلارينا گؤره، تووا شامانلارينين اولو اجدادي دا بير قادين شاماندير» (1،ص.330).
تورك ميفولوژي سيستئميندهكي قاري اوبرازي دا اولو آنا، يئر آنا كومپلئكسينه باغلي وئريلير. بو باخيمدان «كؤچ» اثريندهكي شامان آيينينده ايشتيراك ائدن قادين و قوشقار ائوينين قاريسي واحيد بير فونكسيياسينين داشيييجيلاري كيمي چيخيش ائديرلر.
شامانين ديگر بير فونكسيياسيني، يئني اجداد روحلاري ايله علاقه ياراتماسيني اثرده چيچك يئرينه يئتيرير. چيچهيين ده: «اورهييمده اؤزوموزو توتوب اود اويونونا گيرديم، قوووشدوق. بيلديم قيسمتيم چيخميسان» (3،ص.53) سؤزلري اونون وجد حاليندا روحلارلا علاقهده اولماسيني تصديقلهيير. محض چيچك قوشقار و قاراكلـله طايفاسيني بيرلشديرير. قاراكلـلهلره ياد اولان عادت- عنعنهني اونلارين ايچينه چيچك گتيرير. قاراكلـله نسلينين يئني مرحلهسي ده چيچكدن دوغولان آلايلا[73] باشلانير. چيچك علاقهلنديريجي خاراكتئر داشييير.
رئال، وار اولان دونيا ايله روحلار دونياسي آراسيندا مئدياتور[74] رولو ايسه قارييا عاييددير. او، بو فونكسيياسيني چيچهيين و بكيل اوغلو آلايين واسيطهسيله گلهجك قاراكلـلهلره وئرير. قاري آلايا اوتون- چيچهيين سيرريني اؤيرتميشدي. بو ائلئمئنت ده يئنه شامانيزمله علاقهليدير. «شامانين توركلردهكي آدلاريندان اولان «قام»، ائلهجه ده «باخشي» سؤزلرينين بير آنلامي دا لوغتلرده «طبيب، حكيم» اولاراق گؤستريلير» (1،ص.330).
گؤروندويو كيمي قوشقار ائوينين قاريسي بوتون حاللاردا اولو آنا، يئر آنا اينواريانتي ايله بيرلهشير. سونراكي مرحلهلرده اونون فونكسييالاريني هم قوشقار ائوينين ديگر بير قاريسي، هم ده قاراكلـله نسليندن اولان حورو ننه داوام ائتديرير.
قاري آلايي اؤز داوامچيسي كيمي گؤرور، غئيري- عادي باجاريغي اولاجاغيني قاباقجادان سؤيلهيير: « او اوبادان بو اوبايا پيچيلتي ائشيدهجكسن. روحو هله اؤزونده اولان آغير خستهني ساغالداجاقسان. كيمين اورهيندن نه كئچير، گؤزوندن بيلهجكسن. منيم واختيم چاتيب، آمما گؤزوم اوستونده اولاجاق هميشه» (3، ص.79).
قاري آلايين طالئعيني هله قاراكلـله طايفاسي ايله راستلاشمازدان اونجه ديلينه گتيرميشدي. قوشقار ائوي قارينين چيخارديغي دري اوزريندهكي يازييا ايشاره ايله دئيير: « بيزلردن ده قاريدان باشقا هئچ كيم بيلمير. بير جور اوشاق دوغولاجاق دئيير.- كيمين اوشاغي اولاجاق، تانري بيلر، اونا دئيير اؤيرهدهجم. او، بيزيم آلين يازيميزدي (3،ص.51).
«كؤچ» اثرينده بوتا[75] وئريلن آلايين طالئعيي ايسه ائله اووليندن باشقالاريندان فرقلهنير. قوشقار ائوينين قاريسينين حيمايهسينده يئتيشن آلاي اوتلارين، چيچكلرين ديليني اؤيرهنير، داش يازيلاري اوخويور، آمما ائل ايچينده « اوخ آتماز، قيلينج توتماز، آغاج گؤتورمز» بير گنج كيمي آد قازانير. قاري قاراكلـله نسلينه يئني بير فونكسييا وئرير. آمما قاراكلـلهلر بونا حاضير دئييللر، بونا گؤره ده اؤزلرينه بنزهمهين آلايي قبول ائده بيلميرلر. داستان پوئتيكاسينا[76] گؤره بوتا وئريلهنهجن عاشيق هئچ بير پئشه، صنعت صاحيبي اولمور، آكتيولييي[77] ايله دئييل، داها چوخ پاسسيولييي[78] ايله فرقليليك قازانير.
آلايين آناسينين: «بير ايشين قولپوندان ياپيش، دردين آليم، بكيلين بئلي بوكولدو، منيم ساچلاريما آغ گلدي، گؤزلريمه ده گلهجك. قاننينديلار قانني اول، دوشمنديلر دوشمن اول» (3 ص.72)- سؤزلري آلايين ياشاديغي رئالليغي قارشيميزا چيخارير.
آلاي بوتاني بئله بير سئچيم آنيندا آلير. اثرده بوتانين وئريليم ائلئمنتلري ايله عنعنهوي داستان ستوكتورو آراسيندا اوخشار و فرقلي جيزگيلر وار. اكثر محببت داستانلاريندا بوتا نوراني درويش، قيرخ ارنلر، موقددسلر، خيضير، علي طرفيندن وئريليردي. تدقيقاتچيلارين رأيينه گؤره، ايسلاميييتين ياييلماسينا قدر خيضير كولتو[79]، سونراكي مرحلهده ايسه علي كولتونا داستان ياراديجيلاري طرفيندن داها تئز- تئز اوز توتولموشدور. يعني بوتا وئريلمهسي اوچون «خيضر دوغرودان دا الوئريشلي بير واسيطه ايدي. او، هم ياشيلليق، باهار، يئني حيات موژدهچيسي، هم صنعت و صنعتكارليق هاميسي، هم ده يولچولار و يول ايتيرنلر كؤمكچيسي كيمي تانينميش اساطيري معبود بير پئيغمبر ايدي»(4،ص.73).
ميفولوژي تفككورده قاري اوبرازي دا آرتيم ايدئياسي، محصولدارليق و بركت رمزي اولاراق قبول ائديلير، همچنين كؤرپه اوشاقلارين حيمايهچيسي ستاتوسوندا قورويوجوسو رولوندا قارشيميزا چيخار.
«كؤچ»ده آلايا بوتاني يوخودا قوشقار ائوينين قاريسي وئرير؛ الينده بير قاب سو، ياخينلاشيب آلايا ايچيرير. داستانلاردا عادتن قهرمانا «آبئ- كؤوثردن»، « نور»دان دولو بئله باده ايچيرديلر.«نووروز» داستانيندا بوتاني وئرن درويش اونو: «يوسيفي زولئيخايا يئتيرن باده» آدلانديرير (4،ص.91).
قوشقار ائوينين قاريسي قوتلوغون قيزي جمنه[80] ده يوخودا بوتا وئريب دئيير: «ايچ، قيزيم، سو دؤيول بو، اوغلاندي، ايچ، قيسمتيندي، آدي آلايدي» (3،ص.93).
م.سولئيمانلي اثرده بوتانين وئريلمهسي، قهرمانين بوتانين دالينجا گئتمهسي پروسئسيني چوخ سورعتله تصوير ائدير. عوموميييتله، اثرين ديلي، ناغيللاردا دئييلدييي كيمي، چوخ يويرهكدير[81]. حاديثهلرين آخيني نثر تئخنيكاسينا دئييل، درام اثريندهكي حاديثهلرين وئريلمه تئزلييينه ياخينلاشير.
«كؤچ»ده قارشيلاشديغيميز بوتون نه وارسا، هاميسي عئيني مدني دهيرلرين ايچريسينده ياشايير. بونا گؤره قانيق ائوينين گؤروجوسو ده آلايين چمني آشكاردا گؤرمهيه-گؤرمهيه ايزي ايله گئتمهسينين، اونو تاپماسينين بوتا اولدوغونو دئيير.
آلاي سؤزونون ميفولوژي سئمانتيكاسي[82] اثردهكي آلاي اوبرازينين قوشقار ائوينين قاريسي ايله باغليليغيني آچماغا كؤمك ائدير. بئله كي، «آلاي» آدينداكي «آل» تركيبينين، سؤزونو «يورد هاميسي، ائلي، اؤلكهني قورويان روح» آنلامي ايله باغلي داشيديغي مضمونا اساسن بئله قناعته گلمك اولار كي، بوراداكي «آل» كؤكو آل آناسي، آل آروادي، آلباستي و ب.ك. آدلارلا بيلينن ميفولوژي وارليقلارين آدلارينداكي «آل» كؤكويله عئينيييت تشكيل ائدير»(1،ص.28).
آلايين سيماسيندا شامان آزارينا توتولان، بوتا وئريلن، طبيبليك ائدن، كئچميش يازيلاري اوخويان،- بير سؤزله ماددي دونيا ايله معنوي عالم آراسيندا علاقه يارادان بير مئدياتورلا راستلاشيريق. موعلليف آلاي و اونون اطرافيندا باش وئرنلرين تصويريني شامان- صوفي كونتئكساتي[83] وحدتينده وئرمهيه ناييل اولموشدور. بير قدر سونراكي مرحلهده ايسه آلايين فونكسييالاري اونون اؤولادلاري آراسيندا بؤلونور: بئيرهك[84] سؤز قوشوب ساز چالير، ايمير[85] سينيقچيليق ائلهيير، باباسينين آديني داشييان بكيل ايسه سيلاح اوستاسي اولور. بو فونكسييالارين بؤلونمهسي واحيدليك، تامليق كريتئرييالاريني[86] پوزمور، تام عكسينه، هارمونييانين قورونماسينا كؤمك ائدير. آلايين اؤلادلاري قاراكلـله طايفاسينين كئچميشيني سازين ديلينه دوزوب قوشماقلا ياناشي، سينيقچيليق ائلهيير، يئريندن اوينايان سوموكلري يئرينه ييغير، دوشمنلرين قارشيسيندا عاجيز دوشمهمك اوچون سيلاح دا دوزهلديرلر.
عوموميييتله بكيلله چيچهيين بيرلشمهسيندن سونرا قاراكلـله طايفاسينين يئني بير تاريخي، تاريخين ده يئني بير مرحلهسي باشلايير. بو مرحلهده «آت بئلي كؤهنه يورد يئري كيمي ياددان چيخيب اونودولور» (3، ص.102).
دهييشيكليكلر قوشقار ائويندن ده يان كئچمير: «يئني موناسيبتلر،.. دهييشيكليكلر يوردون اوستونو سئيرهلتدي، ائله بيل دونيا يوز- يوز ايللر بويو پوسوب- پوسوب قوشقار ائوينين سيرريني اؤيرهنميشدي» (3، ص.162).
بئله بير مقامدا قاراكلـله نسليندن اولان گؤيوش[87] دونيايا گلير.قوشقار قاريسي اونو گنهچي[88] يئتيشديرير. هر گئجه يوخوسوندا گنه گؤرن قاري بؤيوك ننهنين فونكسييالارينين آز بير حيصصهنين يئرينه يئتيره بيلير. بؤيوك ننه آلايا يازيب- اوخوماق، طبيبليك اؤيرهتميشديسه، ايكينجي قاري يالنيز يوخولارينداكي گنهلرين دونياني باساجاغيندان قورخاراق گؤيوشو گنهچي كيمي يئتيشديرير. بو ايكي قارينين تيمثاليندا دئيه بيليريك كي، دونيانين نيظامي دهييشير. موعلليف بو دهييشيكلييي بئله تصوير ائدير: «قوشقار ائوي دمير يولونا داها ياخين ايدي. دونيانين قولاغي نه ائشيديرديسه، اونلاري چاغيريردي» (3،ص.162). دئمك كي، بو چاغدا آلاي كيمي يوخ، گؤيوش كيمي بير قاراكلـله بؤيويه بيلردي. گؤيوش باباسي آلاين باجارديقلارينين يوزده بيريندن حالي اولور. اوخشار پارالئلي[89] بؤيوك ننه ايله قوشقار ائوينين قاريسي آراسيندا دا آپارماق اولار. زامان- زامان قاريلارين داشيديقلاري فونكسييالارين چمبري دارالماغا باشلايير. قوشقار ائوينين ايكينجي قاريسينين يوخولاري بئله بؤيوك ننهنين يوخولاريندان دئييل. بير سؤزله، قوشقار ائوينين قاراكلـلهلره وئردييي نؤوبتي خيلاصكار گؤيوش اولور. گؤيوش ده، اونون اوغلانلاري بكيل و ايمير ده بو ائوين سيرري- خوداسينين داشيييجيلارينا چئوريليرلر.
«كؤچ» اثرينين سون مرحلهسينده، يعني 20-جي عصرين اووللريني احاطه ائدن دؤورده يئني بير قاري اوبرازي- حورو ننه ايله تانيش اولوروق. حورو گؤيوشون آناسي، بكيلين و ايميرين حيمايهچيسيدير. حورو ننه صنم خاتينين دؤغومو زاماني بؤيوك ننهنين فونكسييالاريني يئرينه يئتيرمهيه باشلايير. عؤموميييتله، صنم خاتينين دوغوم صحنهسي ميفيك تصووورلرله باغليدير. تورك ميفولوژي تفككورونده يئرآلتي دونيا ايله باغلي ميفولوژي اوبرازلاردان بيري ده ساري قيزدير. ساري قيز، هال آناسي، آلباستي، حال- عئيني فونكسيياني يئرينه يئتيرهن وارليقلار اولوب، يئر آنا كومپلئكسينه باغلانير. ل.پ.پوتاپووون[90] قناعتلرينه گؤره، ساري- ائنئي ايسلامين ياييلماسيندان اؤنجهكي دؤورون اوماي- ائنئي اوبرازينين يئني بير شكليدير (7،ص.279).
بديعي متنده صنم خاتينين دوغوم آنيني تصوير ائدن موعلليف هال آروادينين آديني حورو ننهنين ديليندن وئرير. صنم خاتينين ساري- ساري ساچلاريني قارانليق دونيايا چكمهسي ايله حورو ننهنين: «گليني هال آروادي، آي سيزه قوربان اولوم، كؤمهيه گلين!» چاغيريشي عئيني واختا دوشور. بو صحنهده موعلليف كونكرئت[91] ميفولوژي اوبرازدان دئييل، بؤتؤو بير ميف سوژئتيندن ايستيفاده ائتميشدير. بو سيتواسييادا[92] حورو ننه نهاينكي حيمايهچي، قورويوجو فونكسيياسيندا چيخيش ائدير، حتتا مؤوجود مقامي دا يؤنلنديرير. بيچاق و يا دميرله سويو دوغراماقلا، خالق ايناملارينا گؤره، هالي قووماق اولاردي. ميفولوژي متنلرين بيرينه ديققت يئتيرك: «زاهي اوشاغي وئرمهينده هال آناسي اونون جييهريني چيخاريب آپارير. چايدا سويا چكير، زاهي اؤلور. اوندا دئييرلر كي، زاهيني هال آپاردي. بو واخت گرك تئز گئديب سويو قيلينجلايالار، گؤيه گولـله آتالار، ائودهكي سولاري بوشالدالار كي، زاهينين جييهريني هال سويا چكمهسين. بئله ائلهسهلر، زاهي آييلار» (8، ص.116).
بديعي متنده صنم خاتينين باشي اوزرينده چالينان دميرين سسي «ساري- ساري ساچلارين دولاشيغيني آچير». موعلليف بورادا هال آناسي ايله باغلي ميف سوژئتي ايله ياناشي، همچنين يئنيدن دوغولما، اينيسياسييا[93] مرحلهسيني ده تصوير ائدير. آناسيني هالين اليندن آلماغا چاليشان بيكه سويو دوغرايا- دوغرايا ايلك دفه كيشي سسيايله قيشقيرا- قيشيرا «يئني ستاتوسا» آدلايير: «بيكه سودان چيخدي، دونونو، كؤينهييني سويوندو، آلتيندا اوغلان پالتاري واردي. بئليندن گوموش خنجر آسيلميشدي» (3، ص.31).
«كؤچ» اثريني تورك ميفيك تفككور سيستئمي ايچريسينده تحليل ائدركن بورادا قادين و كيشي باشلانغيجلاريني وحدتده گؤروروك. اثرده اولو آنا (يئر آنا، ايلكين آنا) كومپلئكسينين ترانسفورماسييايا[94] اوغراميش واريانتي كيمي، قوشقار ائوينين قاريسي بؤيوك ننه قادين باشلانغيجيني تمثيل ائديرسه، قاراكلـله نسليني آت بئليندن تورپاغا ائنديرن دده كيشي باشلانغيجينين رمزي اولاراق چيخيش ائدير. اثر ده هر ايكي باشلانغيج بيرلهشديريلير. بوتون سونراكي تاريخ ده، بو ايكي طايفانين بيرلشمهسيندن يارانير.
بديعي متندهكي بو ستروكتور بير ائتنوسون[95] ميفيك تفككورو ايله اوست- اوسته دوشور. «يئر آناسي قادين باشلانغيجي كيمي هئچ بير زامان كسكين شكيلده كيشي باشلانغيجينا قارشي قويولماميشدير. طبيعتن باشليجا قوووهلرينده هر ايكي باشلانغيجين كؤكو، قاياناغي وار ايدي. آنجاق ياشاييشين دؤورهويلييي ايئدياسيندا بير ايشارت كيمي قادين باشلانغيجي فيكير واردي» (9، ص.161).
«كؤچ» ميف-رومانينيدا دا بو ايدئيا اؤزونو دوغرولدور. دده قاراكلـلهني دده- بابا يوردونا قايتاريب دونيادان كؤچور. قوشقار قاريسي ايسه اوزرينه دوشن فونكسيياني هله اوزون موددت داوام ائتديرير. اثردهكي تاريخي دؤورهويليكده قوشقار قاريسي ايله دؤنه-دؤنه قارشيلاشماغيميزين سببي ده محض قادين باشلانغينجي ايله علاقهليدير.
«كؤچ»ده ميفولوژي تفككور، ميف سوژئت، ميفك اوبرازلار آغيرليق قازانير. بونونلا ياناشي اثر بير تاريخي خرونولوگييا[96] خاراكتئري ده داشييير. تصادوفي دئييل كي، اثر ايميرين «هارا گئديريك» سوالي ايله باشلاديغي كيمي، ائله اونونلا دا بيتير. بو سوالا وئريلهجك جاواب ايسه اولو تاريخ ياشاميش، آت بئلينده گوندوغاندان گونباتاناجان يول گئتميش بير خالقين دونهني اوچون ده، بو گونو اوچون ده چوخ گركليدي.
قایناقلار:
1.تورك ميفولوژي سؤزلويو (ج.بهيديلي). باكي، عئلم، 3..2، 416 ص.
2. M.V.Kenin-Lopsan. Obrədovaə praktika i folğklor tuvinskoqo şamanstva. Novosibirsk, Nauka, 1987, 163 s.
3.م.سولئيمانلي. كؤچ، باكي، يازيچي، 1984، 277 ص.
4.م.ح.تهماسيب. آذربايجان خالق داستانلاري (اورتا عصرلر)، باكي، عئلم، 1972، 390ص.
5. تاريك بوغرا. عوثمانجيك. اؤتوكئن يايينلاري، 2 باسكي، ايستانبول، 1985،
6.تاريكاتلار آنسيكلوپئديسي. ميللييئت يايينلاري، ايستانبول، 1991، 480 ص.
7. A.P.Potapov. Umay - bojestvo drevnix törkov v svete gtnoqrafiçeskix dannıx. // Törkoloqiçeskiy sbornik - 1972, M., 1973.
8. اساطيرلر، افسانه و روايتلر. باكي، شرق- غرب، 2005، 302 ص.
9. آذربايجان شيفاهي خالق ادبييياتينا داير تدقيقلر. 9 كيتاب، باكي، 2000،228 ص.
[1] Arxetipik : معيين قديم يازي آبيدهلريني توپلاماق يا او تيپي تمثيل ائدن، شرح و نشر.
[2] Strukturalizm : موعاصير ديلچيليك عئلمين ده ديل واحيدلري آراسينداكئ داخيلي(ستروكتور) علاقهلري دقيق تصوير ائتمك اوچون اوصوللارايرلي سورن جريانلاردان بيرينبن آدئ.
[3] Mifoloji : ميفولوگييايا (ميفلر، ميفيك روايتلر توپلوسو؛ اساطير) عاييد اولان.
[4] Süjet :مؤوضوع، مضمون
[5] Obraz : شخصييت
[6] Real : خيالدا دئييل، حقيقت ده مؤوجود اولان؛ حقيقي، گئرچك
[7] Texnik : تئخنيكانين معيين ساحهسينده چاليشان اورتا تئخنيكي تحصيللي مواسيسه.
[8] C.Coys
[9] T.Mann
[10] Karpenter :
[11] Q.Markes
[12] M.Bulqakov
[13] Motiv : موسيقي و يا باشقا صنعت اثري مؤوضوسونون اساس عونصورو.
[14] Proses : هر هانسئ بير حاديثهنين گئديشي.
[15] Tipoloji : نؤوعشوناسليق
[17] Antik: قديم يونان و روم مدنييتينه عاييد دؤور
[18] İliad
[20] Düzxətli : دوز ايستيقامتله گئدن، دوزخطله گئدن.
[21] Proporsiya : تناسوب
[22] Mövlud Süleymanli
[23] Köç
[24] Neo :بير سيرا خاريجي سؤزلرين( ايسيم و صيفتلرين ) قاباغيندا، اونلارا يئنيليك معناسئ وئرن اونلوك.
[25] İntibah : اويانيش، جانلانما
[26] Romantizm : 19-نجو عصرين بيرينجي روبعونده كلاسيسيزمين قانونلارئ ايله موباريزه آپاران، شخصيييت و حيسييياتئ تاريخي و خالق پوتيك مؤوضولارئ اؤز آرديجيلليغي اوچون اساس قبول ائدن جريان.
[27] Ənənə : سنت
[28] Pozitiv : موثبت
[29] Sintez : بيرلشمه ، آناليزين ضيددي.
[30] Mistik : ميستيكايا (فؤوقالطبيعي، ايلاهي) عاييد اولان، ميستيكادان عيبارت اولان.
[31] Prinsip : هر هانسئ بير نظريييهنين، تعليمين، عقيدهنين، دونييا گؤروشونون، عئلمين و س.-نين اساس موددعاسئ.
[32] Plan : نظريييه، تخمين، فيكير
[33] Modernist : مودئرنيزم (ايمپئرياليزم دؤورو بورژوا اينجه صنعت و ادبييياتيندا رئاليزمه ضيدد جريانلارين عومومي آدئ.
[34] Pozitiv: رئال تجروبهيه اساسلانان
[35] F. Nitşe
[36] A.Berqson
[37] Z.Freyd
[38] Konsepsiya : هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيكير؛ گؤروشلر سيستئمي.
[39] idyea: فيكير عقيده
[40] Element : آدام، شخص، عونصور.
[41] Relyekt : چوخ قديم دؤورلردن قالان حاديثه
[42] Material : سئي، مادده قورماق اوچون ايشلهديلن جيسيم.
[43] Funksiya : وظيفه، فعاليييت دايرهسي.
[44] Harmoniya : هارموني
[45] Leytmotiv : موسيقي اثرينده دؤنه- دؤنه تكرار اولونان اساس موتيو، اساس مؤوضوع.
[46] Kompleks : بير وحدت تشكيل ائدن شئئلرين و يا حاديثهلرين مجموسو.
[47] Variant : هر هانسئ بير ادبي، بديعي، موسيقي و س. اثرين ياخود اونون بير حيصصهسينين موختليف رئداكسييالاريندان بيريسي.
[48] invariant: دهييشيلمز بير شئي
[49] Simvolika : فيكيرلري، مفهوم و يا حيسسلري شرطي ايشارهلر (سيمووللار: رمزلر) واسيطهسيله ايفاده ائتمه.
[50] Hürü nənə
[51] Transformasiya : بير شئيين اؤز شكليني دهييشمهسي، باشقا شكله دوشمهسي.
[52] Statusa :سيياسي حاق
[53] Arxaik : كؤهنلميش، قديم
[54] Ambivalent :مضمون داخيلينده بير-بيرلرينه عكس معنالاري ايفاده ائدن ديل فاكتي
[55] Ritual : آيين، مراسيم، گؤزلهنيلن و عادي دب
[56] Kosmik : كوسموسا (عالم، بوتون كاينات)، فضايا عاييد اولان.
[57] Xaos : قاراماقاريشيقليق، نيظامسيزليك
[58] Stixiya: موحيط،دؤورهده كي طبيعت قووهلري
[59] kompleks: جمع، مجموعه
[60] funksiya: وظيفه
[61] Mövləvi : 13-نجو عصرده توركييهده موولانا جلاللالددين رومي طرفيندن اساسي قويولموش همين آدلي طريقته منسوب آدام (درويش).
[62] Bəktaşi : 15-نجي عصرده ايراندا مئيدانا چيخيب، سونرالار ياخين شرقده ياييلميش مسلمان ديني طيقلريندن بيرينين آدئ
[63] Arxac : قويون، مال ياتاغئ
[64] çin: دوغرو، دوز
[65] Mahmud Kaşğari
[66] Şaman : روحلارا، ماگييايا اينانان خالقلاردا (اساسن شيمال خالقلاريندا): سئحرباز، اووسونچو، جادوگر( شامانلار اوخوماقلا، دف چاليب- اويناماقلا اؤزلريني جوشا گتيرهرك، گويا روحلارلا موناسيبته گيرهرك، آداملارين خستهليكلريني ساغالتديقلارينا، اونلارا اوغورلو اوو تأمين ائتديكلرينه و س.- يه اينانيرديلار).
[67] Sufi : تصوووفه منسوب آدام، زاهيد، ديندار
[68] Tonqal : يانديرماق اوچون چؤر، چؤپ و شاخ- بوداق دان قالانميش تپه
[69] Yalli : بير-بيرينين اليندن توتاراق دستهيله اوينانيلان آذربايجان خالق رقصي.
[70] Trayektoriya: حركت ائدن هر هانسئ بير نؤقطه و يا جيسمين فضادا جيزديغئ خطط.
[71] xarakter: خاصيييت
[72] Tuva : تووا موختار ويلايتينين اساس اهاليسيني تشكيل ائدن خالق.
[73] Alay
[74] Mediator:طرف سيز(بي طرف)
[75] Buta : اسكي متنلره گؤره، آشيقليق صنعتيني اؤيرهنهن هر گنج، اؤيرنمك دؤورهسي قورتولدوقدا آشيق اولمور. اونا يوخودا خيضر پئيغمبر(ع)، خيضر-الياس(ع)(بو ايكي پئيغمبر آذربايجان ادبيياتيندا بير اوبرازي داشييرلار) ، ددهقورقود ويا حضرت علي(ع) واسيطهسيله بوتا آديندا بير معشوق، هدف و يا موراد گؤستريلير. آشيق حقيقي آشيق اولدوقدا و گؤزو حقيقته آچيلديقدا؛ عؤمرو بويو مقصده يئتمهيينجه سازي الدن يئره قويمور. خالق آراسيندا بو ايصطيلاح«آشيغا يوخودا بوتا وئرهرلر» آتا سؤزونده ثبت اولونوب.
[76] Poetika :ادبيييات نظرييهسي، بوطيقا
[77] aktiv : فععال
[78] passiv : غئيرئ فععال
[79] Kultu :آيين ،عيبادت، تاپينما
[80] Cəmənə
[81] yüyrək: سورعتلي
[82] Semantika : سؤزون، ايفادهنين، قرامماتيك فورمانين معناسئ.
[83] Kontekst :متنين (اونا داخيل اولان آيريجا سؤز و يا ايفادهنين معناسينئ موعيين ائتمك اوچون) معناجا بيتميش حيصصهسي.
[84] Beyrək
[85] İmir
[86] Kriteriya : مئعيار
[87] Göyüş
[88] Gənə :خيردا جايناقلار ايله حئيوانلارين، بعضن ده اينسانلارين بدنينه ياپيشيب اونلارين قانينئ سوران بوغوم آياقلئ پارازيت.
[89] Paralel : ياناشئ گئدن، موازي
[90] L.P.Potapovu
[91] Konkret : تام، دقيق، موعيين
[92] situasiya: وضعييت
[94] Transformasiya : بير شئيين اؤز شكليني دهييشمهسي، باشقا شكله دوشمهسي.
[95] etnosun : قومي.

