تبليغاتX
يازار - ميف-رومان/مؤولودسولئیمانلینین"کؤچ"رومانی حاققیندا/پروانه بكير قيزي عيسايئوا/كؤچورن:نسرين شيرمحمدزاده

يازار

تحكيه ادبيياتي و اونون پوئتيكاسي

مؤولود سولئیمانلیآرخئ­تيپيك[1] ستروكتورلار[2]

دونيا ادبييياتي، ائله­جه ده آذربايجان ادبييياتيندا ميفولوژي[3] سوژئت[4] و اوبرازلارا[5] داها چوخ اوز توتولماسي،19-جو عصرده رئالليغين[6] اؤلچولري­نين خئيلي گئنيشلنمه­سي و عئلمي- تئخنيكي[7] اينقيلابلار، ايقتيصادي يوكسه­ليش­لرله علاقه­لي ايدي. تئخنوكراتييانين سورعتلي اينكيشافي اينسانلاري معنوي ده­يرلردن، ديني نورمالاردان اوزاقلاشديريردي. بونو بعضي دؤولت­لرين صينفي ماراقلاري، بعضي­لري­نين ايسه ايقتيصادي گوجو ديكته ائديردي. محض بئله بير ايجتيماعي- سيياسي وضعيييت ج. جويس[8]، ت. مانن[9]، كارپئنتئر[10]، ق. ماركئس[11]، م.بولقاكوو[12] و باشقالاري­نين ياراديجيليغيندا ميفولوژي موتيوين[13] آغيرليق قازنديغي بديعي  اثرلرين عرصه­يه گلمه­سينه شرايط ياراتميشدير. ميفولوژي تفككور بشر تاريخي­نين بيزه معلوم اولان ايلكين اينام و ائعتيقادلاري­نين مجموعسودور. موعاصير دؤور­ده صنعتكارين ميف متن­لري و سوژئت­لرينه دؤنه- دؤنه اوز توتماسي منصوب اولدوغو خالقين اينام و ائعتيقادلاريني يالنيز فورمال شكيلده يئني­دن ياراتماق مقصدي داشيمير، همچنين معنوييياتا تأثير و ياشانيلان تاريخه ياناشما طرزيني اؤيره­دير.

ميف و بديعي ادبييات آراسيندا بوتون دؤورلرده گوجلو بير علاقه اولموشدور. بو پروسئس[14] هم تكامول، هم ده تيپولوژي[15] آسپئكت­لرده[16] اؤيره­نيلميشدير. تكامول آسپئكتينه گؤره، ميف جمعيييتين تشككول دؤورونون محصولودور و يازيلي ادبييياتين فورمالاشماسينا تكان وئرن اساس پروسئس­دير. آنتيك[17] يونان ادبييياتي­نين «ايليادا»[18] و «اوديسسئ»[19]  كيمي عابيده­لري ميفيك اوبرازلار و سوژئت­لرله بوتؤولوك قازانميشدي. اورتا عصرلر آوروپا ادبييياتينا بللي بير شكيل­ده تأثير ائدن آنتيك ادبيييات نومونه­لري قديم ميف سوژئت­لري و موتيولريني ده اؤزو ايله بيرليكده نؤوبتي عصرلره كئچيريردي. تكامول آسپئكتيندن فرقلي اولاراق، تيپولوژي آسپئكت ميفولوگييا و يازيلي ادبييياتي ايكي عكس قوطبه آييريردي كي، بورادا دا دونياني درك ائتمه و اونو عكس ائتديرمه مسله­لرينه گؤره ميف و ادبييياتين باشقا- باشقا طرف­لري آچيقلانيردي.

ميفولوژي متن­لردن ده آنلاشيلديغي كيمي، ميف­ده حاديثه­لر دوزخطلي[20] حركت ائتمير. دؤوره­وي­لييين داها چوخ اوستونلوك قازانديغي ميف­ده بو و يا ديگر پروسئس­لر دؤوران ائدير، تكرارلانير. بديعي ادبييات نومونه­لرين­ده ايسه موراجيعت اولونان مؤوضوع هر هانسي بير سوژئت اوز­رينه قورولور.

20-جي عصرده يارانان بديعي ادبيييات نومونه­لرينده آرتيق بو پروپورسييالار[21] پوزولماغا دوغرو اوز توتدو. همين پروسئسي ان يئني دؤور آذربايجان  ادبييياتيندا يازيچي مؤولود سولئيمان­لي­نين[22] «كؤچ»[23] روماني اساسيندا ايزله­مك مومكوندور. اثرده حاديثه­لر و شخص آدلاري­نين تكرارلانماسي، تاريخين موختليف چاغلاريندا يئني­دن صحنه­يه گلن اوبرازلار بوراداكي زامانين دا دوزخطلي دئييل، دؤوره بويونجا حركتيندن خبر وئرير. بو مقام­دا «يازيلي ادبييياتلا ميفين سرحدلري پوزولورمو؟ يوخسا موعاصير ادبيييات يئني بير فورمايا موراجيعت ائديرمي؟» شكلينده سواللار اورتايا چيخير.

طبيعي كي، بورادا صؤحبت نئوميفولوژي تفككوردن گئدير. نئو[24]ميفولوژي تفككور ايسه ميف و ادبيييات آراسيندا يئني موتناسيب­ليك ستروكتورو فورمالاشديرير.

اصلينده، بو پروسئس ادبييياتدا 19-جو عصرين ايكينجي­ ياريسيندان اؤزونو گؤسترمه­يه باشلاميشدير. محض همين دؤوردن ائعتيبارن ميفولوژي سوژئت و موتيولرين بديعي ادبييياتداكي يئني اينتيباهي­نين[25] اساسي قويولور. بو پروسئس ادبي- بديعي فيكير تاريخينده رومانتيزم[26] عنعنه­لري­نين[27] گوجلندييي واختلا اوست- اوسته دوشسه ده، نئوميفولوگييا رئاليست عنعنه­نين و پوزيتيو[28] دونياگؤروشونون تأثيري اساسيندا فورمالاشميشدير. بو باخيمدان دا 19-جو عصرين سونلاريندا يارانان نئوميفولوژي متن تيپ­لرينده فلسفه­نين، عئلمين و اينجه­صنعتين سينتئزي[29] اساسلي رول اويناييردي. بو متن­لرده ميستيك[30]، غئيري- عادي وارليقلار ايشتيراك ائتسه­لر ده، اونلار اصلينده رئال ايجتماعي-سيياسي منظره­نين تصويرلري ايدي كي، بونلاردا دا داها چوخ رئاليست جيزگي­لر آغيرليق قازانيردي.

نئوميفولوژي متن موعلليفي جمعيييتين يئني مودئليني يارادير، آمما تاريخي­ليك پرينسيپ­لريني[31] ده بللي بير شكيلده قورويوب ساخلايير، طبيعت و جمعيييت قانونلاريني، فردين اؤزونه­مخصوص­لوغونو اؤن پلانا[32] كئچيريردي. بو باخيمدان 20-جي عصرده ياراديلان ادبيييات نومونه­لري ميف سؤژئتي و ميفيك اوبرازلارا يئني موناسيبت ايله فرق­له­نيردي. بئله كي،20-جي عصرين مودئرنيست[33] روحلو ادبييياتي پوزيتيو[34] دونياگؤروشو و رئاليست بويالارا اوستونلوك وئرن 19-جو عصر ادبييياتيندان تدريجن اوزاقلاشيردي. بو ده­ييشيك­ليك­لرين مركزي خططينده ايسه اساسن ف.نيچه،[35] آ.بئرقسون[36] و ز.فرويد[37] ون فلسفي كونسئپسييالاري[38] دايانيردي.

موعاصير ادبييياتين خوصوصن ده نثر قانادي ميفولوژي سوژئت و متن­لره داها چوخ اوز توتور. بو معنادا مؤولود سولئيمان­لي­نين دا ياراتديغي ادبي متن­لرده ميفيك اوبراز و موتيولر موعلليف ايديياسي­نين[39] چاتديريلماسيندا آپاريجي واسيطه­يه چئوريلير. «كؤچ» رومانيندا ميفيك اوبرازلار ساده­جه آيري- آيري ائلئمنت­لر[40] شكلينده دئييل، ميللي تفككور و يادداشين سيستئملي قاورانيشي كيمي چيخيش ائدير. بورادا ميفيك تفككور رئليكت[41] فورمادا دئييل. ميفولوژي متن اؤزل­لييي اثرده ادبي ماتئريالين[42] مضمونو و موندريجه­سيني احاطه ائدير كي، بونلار دا نتيجه ائعتيباريله بير- بيري­نين آيريلماز حيصصه­سينه چئوريلير، بير تام حالينا گلير.

«كؤچ» اثرينده موراجيعت اولونان ميفولوژي اوبرازلار سيستئمينده قاري اوبرازلاري­نين خوصوصي يئري وار. بو ميف- روماندا بير نئچه قاري صورتي ايله قارشيلاشيريق. اونلاري بير- بيريندن فرقلنديرن جهت يالنيز ياشاديقلاري زامان كسييي ايله باغليدير. اؤز ياشايش طرزلري، يئرينه يئتيرديك­لري فونكسييالاري[43] ائعتيباريله ­سه بو اوبرازلار بير بوتؤولوك، تامليق ياراديرلار. موعلليف بو اوبرازلارين خاريجي جيزگي­لريني، داخيلي عالم­لريني تصوير ائد­ركن ده هارمونييا[44] مسله­لريني اساس گؤتورور. عومومييت­له، طبيعت­له جمعيييت آراسينداكي مووازينتين قورونماسي اثرين اساس لئيتموتيويني[45] تشكيل ائدير.

اثرده اساس قاري اوبرازي قوشقار ائوينين گؤروجوسو اولان قاري­دير.«دونيانين اؤزو اونون كيمي قوجا گؤرونوردو. داغ دا اونون كيمي قوجالميشدي» (3،ص.47). قاري گونشله اويانار، اوره­يي گئده­نه­جن گونشين آردينجا باخاردي. بو اوبرازي داشيديغي فونكسيياسينا گؤره ميفولوگيياداكي اولو آنا (ايلاهي آنا) كومپلئكسي[46] و اونون واريانتلاريندان[47] اولان ميفولوژي قاري ننه اوبرازي ايله برابرلشديرمك اولار. ميفيك تفككورده اولو آنا اينواريانت[48] كيمي موعيين ائديلير. اثرده ايسه قاشقار ائوينين قاريسي بو اينواريانتا مخصوص اولان سيمووليكاني[49] داشييير. سونراكي مرحله­ده قارشيلاشديغيميز قاري اوبرازلاري، همچينين ده حورو ننه[50] اوبرازي قوشقار ائوينين قاريسي­نين ترانسفورماسييايا[51] اوغراميش، يئني ستاتوسا[52] كئچميش تجسسومو كيمي چيخيش ائدير. قوشقار ائوي اوچون طايفانين منشأيي ده قاري ايله باغلي­دير.«ننه­مي به­له­يه­جم، بؤيوده­جم، گؤزل بير قيز اولاجاق، تزه­دن اره وئره­جم، بيز بير ده ياراناجاغيق» (3، ص.48) دئيه­ن زامان قوشقار ائوينين آغ­ساققالي دا ائله بونو نظرده توتور.

ميفولوگييايا دايير آراشديرمالارا اساسن، آرخايك[53] تفككورده اولو آنا حياتين دؤوره­وي­لييي­نين و اؤلومسوزلويون رمزي كيمي چيخيش ائدير. «اولو آنا ياشلانماق بيلمير. آمبيوالئنت[54] طبيعت­لي ريتوال[55]- ميفولوژي وارليق كيمي اولو آنا اوبرازيندا هم نيظام­لاييجي كوسميك[56] باشلانغيج و هم ده داغيديجي خاوس[57] باشلانغييجي بير آرادادير» (1،ص.327).

قاشقار ائوي آغ­ساققالي­نين «بيز بير ده ياراناجاغيق» دئمه­سي ده قارينين حيمايه­چي، قورويوجو روح اولدوغونا ايشاره­دير. «سويا درديني، داغا عؤمرونو دانيشان» (3،ص.48) قارينين سو و داغ ستيخيياسي[58] ايله باغليليغي يئنه اولو آنا كومپلئكسيندن[59] گلمه­دير. قوشقار ائوينين قاريسي گؤروجودور، فال آچير، حاميله قادينلارين باشي اوزرينده دايانير، بير سؤزله، اونلاري حيمايه ائله­يير.

بديعي متن­ده­كي بو ائلئمنت­لر تورك ميفولوژي دوشونجه سيستئمينده­كي قاري اوبرازي ايله اوست- اوسته دوشور. يالنيز بير مقاما ديققت ائتمك لازيم­دير كي، ميفيك تفككورده قاري اوبرازي ايكي­لي فونكسييا[60] داشييير. يعني حياتينا دؤوره­وي­لييي ايدئياسي­نين داشيييجي­سي كيمي هم حيمايه­چي و حيات وئرن اولماقلا ياناشي، قاري هم ده جان آلان كيمي تصوير اولونور. «كؤچ» اثرينده­كي قاري اوبرازلاري اساسن، ناغيل ديلي­له دئييلرسه، «ايپك قاري» فونكسيياسينا صاحيب­له­نيرلر. قوشقار ائوينين قاريسي قاراكلـله طايفا­سي­نين گله­جه­ييني ده، دده­نين اؤلومونو ده فال آچاندا گؤرور. قارينين بيلديك­لريني يوخودا دده ده گؤرور. بو ايكي اوبرازين، قوشقار ائوينين كئچميشي و گله­جه­يينه ايشيق توتان قارينين قاراكلـله طايفا­سي­نين آغ­ساققالي ايله قارشيلاشديريلماسي تصادوفي خاراكتئر داشيمير. بو قارشيلاشمادا اوبرازلاردان بيري- دده اؤز فونكسيياسيني تاماملايير. قاري ايسه طايفانين تزه­لنمه­سي، يئني قوللارين يارانماسي نامينه ياشاميني سورور.

ميفيك دوشونجه­ده دده معنوي- روحاني آتا، طايفانين، نسلين، آغ­ساققالي معناسيندا ايشله­ديلير. ايسلام طريقت­لرينده «دده» آنلاييشي روتبه معناسيني وئرير. «مؤولوي­ليك­ده[61] مين بير گونلوك چيله­ني چيخاران درويش «دده» عونواني­ آلير، بكتاشي­ليك­ده[62] ايسه حضرت پئيغمبرين نسليندن اولانلارا «دده»، تككه شئيخلرينه «بابا» دئييلير» (6، ص.109).

دده­نين آغ­ساققالي اولدوغو قاراكلـله طايفه­سي اونا بؤيوك ائحتيرام گؤسترير. قارينين «گون­باتانا نييه گئديرسينيز؟ آياغي يئر توتان گون­دوغانا گئدير» سؤزلرينه بو دونياني آغ دوه­نين بئلينده دولاشان دده­نين «گون­دوغانا چاتديق، ننه، چاتديق دا قاييتديق»- جاوابي بو اوزون يولچولوقدان خبر وئرير. دده اؤز فونكسيياسيني اه­يري­قارا چاتيب، يورد يئري سالانا قدر يئرينه يئتيرير. اؤلادلاريني «دده­لرينين، گؤيجه داغلاري، اوتلو آرخاجلاري[63] آتيب، اوردولارا قوشولوب گئتدييي» (3،ص.44) يورد يئرينه قايتارير. اثرده ايلك دؤوره بئله قاپانير. دده­نين يوخوسو ايسه قاراكلـله نسلي­نين گله­جه­يينه ايشاره­دير. «گؤردو كي، ميندييي آغ دوه­نين آغزي قاناييب، دوه آغزيني آچدي، آغزيندان سئل­لمه قان آخدي. دده­نين باشيندان تؤكولوب آياغيندان چيخدي.» (3،ص.53).

ميفيك تفككورده گله­جك حاديثه­لر يوخو واسيطه­سيله چاتديريلير. دده ده قاراكلـله طايفاسي­نين گله­جه­يي­ني قانلا  قاريشيق گؤرور. هر شئي اونا عيان اولور. آغ دوه ده اونا ياخينلاشان «بئلي قيلينجلي آدامين اوزونو قانلي گؤردو» (3،ص.73). بو مقامدا دده ايله آغ دوه آراسيندا دا هانسي­سا بير علاقه اولدوغو گؤرونور. قاراكلـله طايفه­سي­نين ايلك ايتكي­سي دده و آغ دوه اولور. دده قاراكلـله­لري دده- بابا يوردونا قايتارير، بونونلا اؤز فونكسيياسيني تاماملايير. آغ دوه­نين ايتي ايله قاراكلـله­لرله قانيق طايفاسي­نين يوز ايل­ليك كيني باش آليب گئدير. دده­نين يوخوسو چين[64] اولور: «آغ دوه قاچيب گئتدي، آردينجا اوزون، قانلي ايز دوشدو» (3، ص.54). اوخوجو دا، تدقيقاتچي دا آغ دوه­نين ايزي ايله تورك تاريخي­نين قانلي- قادالي ايزينه دوشوب گئدير.

ماحمود كاشغاري[65] «ديوانئ- لوغات- التورك» اثرينده دده سؤزونون قارشيليغيني «جدد، اجداد» كيمي وئرير. «كؤچ» اثرينده ده دده اجداد  فونكسيياسيني يئرينه يئتيرير. دده­نين اه­يري­قارا گتيردييي قاراكلـله­لر بؤيوك كؤچون اؤولادلاري ايديلر، اونا گؤره ده «آتلاردان ساللانيب دوشمك­لري اوزون چكيردي... يئر اوزونه ائنمه­يه قورخوردولار» (3،ص. 58).

دده­نين اجداد كيمي قبول اولونماسينا بير ايشاره ده اونون اؤلوموندن سونرا دوغولان اوغلان اوشاغينا آدينين وئريلمه­سي اولور: «...دده قايتدي. دده­نين آديني وئرك، عؤمرونو تانري وئرسين» (3، ص.70).

قوشقار ائوي آت اوستوندن چوخدان ائنميشدي؛ « بو گونله ياشاييردي. آتلاري هؤروك، سوروسو آرخاج، ايتي ياتاق، آداملاري قاپي تانيييردي» (3،ص.57). قوشقارلار روحلاري دينديرمه، تاس­قورما، « اود اويونو  اوينايب گؤزه­گؤرونمز­لره قوووشماق» (3،ص.56). كيمي ايشلرله مشغول ايديلر. قوشقار ائوي شامان[66]- صوفي[67] ريتواللاري ايله ايچ- ايچه ياشاييردي. قوشقار ائوينده ايجرا اولونان اود اويونو اصلينده شامانيزمين و صوفي-سماع درويش­لرينين رقص­لريني خاطيرلادير. داها دقيقه ايفاده ائتسك، بورادا جذب­اولما مقامي وئريلير.

«آروادلار اوولجه اللريني قالديريب ساچلاريني داراييرميش كيمي ساچلاريندان ائنديره- ائنديره آغير- آغير مئيداني دولانديلار... اوينايانلارين هاميسي گؤزلريني يومدولار، ايندي هره اؤزو چون، داها دوغروسو، اؤزونو اويناييردي» (3،ص.49).

قوشقار ائوينين يئرينه يئتيردييي بو آيين مؤولوي­ليك­ده­كي سماع اويونونو خاطيرلادير. سماع «موسيقي دينله­مك، دينلركن وجده گليب حركت ائتمك، اؤزوندن كئچمك، اويانيب دؤنمك­دير. سماع، موطلق گؤزل­لييه عاشيق اولاراق ياراديلميش اينسانين سس، سؤز و آهنگ­له تجسسوم ائدن گؤزل­ليك واسيطه­سي ايله اؤزوندن كئچمه­سي، وجد حاليندا ايلاهي عالمه يوكسلمه­سي­دير» (6،ص.239).

موعلليف ده «هاميسي گؤزلريني يومدولار، ايندي هره اؤزو چون، داها دوغروسو اؤزونو اويناييردي»-دئيه­نده بئله بير وجد حاليندان، جذب­دن سؤز آچير. مؤولانا جلال­الددين رومي شئعيرلريندن بيرينده دئيير: «سماعا گيردين­مي، ايكي دونيادان دا كنارا چيخارسان، سماعين بو عالمي ايكي عالم­دن ده كناردادير. يئددينجي گؤيون دامي اوجا بير دام­دير. آمما سماع نرديواني بو دامي آشار كئچر، بو دام­دان دا اوجادير» (6،ص.240).

مؤولانانين بو ميصراع­لاريندان دا آيدين گؤرونور كي، وجد حاليندا اولان اينسان يارادانينا ياخينلاشير. اونونلا قوووشور. مؤولانا «مثنوي»سي­نين چوخ حيصصه­سي وجد حاليندان سونرا يازيلميشدير.

قوشقار ائوينين آداملاري تونقالين[68] كناريندا قول- قولا ياللئ­يا[69] دوروب دايره­وي رقص ائديرلر. سماعا گيرن­لر ده بو ترايئكتورييا[70] ايله كايناتداكي هارمونيياني قورويور، طبيعت­له تام بير آهنگ ياراديرلار.

اثرده جذب حاليندا اولان، وجده گلن بير قادين و بير قيز اوبرازي وار. قادينين يئرينه يئتيردييي فونكسييا داها چوخ شامان آيين­لريني خاطيرلادير: «آروادين قوتازلي  يالين توپوقلاري اوددا  يانماز اولدو، اللريني اودا ساليب تونقالدان كؤسؤو چيخارتدي، باشينا كؤز سپه­له­دي. اوجاغينا اوستونده قاينايان قازاندان سو گؤتوروب قاينار- قاينار ايچدي. آمما روحو سووومادي، بالاجا، آريق آرواد ياييليب ائله بيل گؤي اوزو بويدا اولدو. آرواد آرتيق نفس آلميردي، ايچيني چكيب سينه­سينه دؤيوردو، ائله- بئله ده گؤزلري يومولو تونقالا ساري گلدي، اودلو، ايري كؤسؤولرين اوستونه چيخيب اوينادي» (3،ص.50).

قادينين كئچيردييي بو حال وجد حالي­دير. بورادا شامانيزم ائلئمئنتلري اوستونلوك تشكيل ائدير. گون كئچندن سونرا تونقال چاتيب كنارينا ييغيلاراق قام قاملاماق بوتون شامان ريتوال­لارينين اساس ائلئمنتي­دير. مثلن، تووا شامانلاري دا بعضي آيين­لرده اودلو كؤزون اوستونده آياق­يالين اويناييب اونو سؤندوروردولر كي، بو ريتوال­لار عادتن گئجه­لر كئچيريليردي(2،ص.39).

شامانلار، مقصدلريندن آسيلي اولماياراق، كئچيرديكلري بوتون قام قاملاما مراسيم­لرينده فال آچيرديلار. اثرده ده اود اويونوندان سونرا قوشقار ائوينين قاريسي فالا باخير. موعلليف شامانلار طرفيندن كئچيريلن ريتوال ايكي يئره بؤلور؛ بونون بير حيصصه­سيني اويونا گيرن آرواد و قيز يئرينه يئتيريرسه، او بيري حيصصه­سيني ده قاري حياتا كئچيرير. باشينا كؤز سپه­له­يه­ن، قاينار سويو ايچن قادين شامان رولوندا چيخيش ائدير.

موعلليفين بديعي ادبييياتا گتيردييي بو اوبراز تصادوفي خاراكتئر[71] داشيمير. تدقيقاتلاردان دا بللي اولور كي، شامانلار عادتن قادين پالتارلاريندا قام قاملايارلار كي، بو دا اساسن شامانين اولو آنا، يئر آنا كومپلئكسي ايله باغليليغيندان خبر وئرير. «بير سيرا تورك سويلاري آراسيندا شامان فونكسييالاريني قادينلار يئرينه يئتيريرلر. تووا[72] خالق اينانيشلارينا گؤره، تووا شامانلارينين اولو اجدادي دا بير قادين شاماندير» (1،ص.330).

تورك ميفولوژي سيستئمينده­كي قاري اوبرازي دا اولو آنا، يئر آنا كومپلئكسي­نه باغلي وئريلير. بو باخيمدان «كؤچ» اثرينده­كي شامان آيينينده ايشتيراك ائدن قادين و قوشقار ائوينين قاريسي واحيد بير فونكسيياسي­نين داشيييجيلاري كيمي چيخيش ائديرلر.

شامانين ديگر بير فونكسيياسيني، يئني اجداد روحلاري ايله علاقه ياراتماسيني اثرده چيچك يئرينه يئتيرير. چيچه­يين ده: «اوره­ييمده اؤزوموزو توتوب اود اويونونا گيرديم، قوووشدوق. بيلديم قيسمتيم چيخميسان» (3،ص.53) سؤزلري اونون وجد حاليندا روحلارلا علاقه­ده اولماسيني تصديق­له­يير. محض چيچك قوشقار و قاراكلـله طايفاسيني بيرلشديرير. قاراكلـله­لره ياد اولان عادت- عنعنه­ني  اونلارين ايچينه چيچك گتيرير. قاراكلـله نسلي­نين يئني مرحله­سي ده چيچك­دن دوغولان آلاي­لا[73] باشلانير. چيچك علاقه­لنديريجي خاراكتئر داشييير.

رئال، وار اولان دونيا ايله روحلار دونياسي آراسيندا مئدياتور[74] رولو ايسه قاري­يا عاييد­دير. او، بو فونكسيياسيني چيچه­يين و بكيل اوغلو آلاي­ين واسيطه­سيله گله­جك قاراكلـله­لره وئرير. قاري آلايا اوتون- چيچه­يين سيرريني اؤيرتميشدي. بو ائلئمئنت ده يئنه شامانيزم­له علاقه­­لي­دير. «شامانين توركلرده­كي آدلاريندان اولان «قام»، ائله­جه ده «باخشي» سؤزلري­نين بير آنلامي دا لوغت­لرده «طبيب، حكيم» اولاراق گؤستريلير» (1،ص.330).

گؤروندويو كيمي قوشقار ائوينين قاريسي بوتون حاللاردا اولو آنا، يئر آنا اينواريانتي ايله بيرله­شير. سونراكي مرحله­لرده اونون فونكسييالاريني هم قوشقار ائوينين ديگر بير قاريسي، هم ده قاراكلـله نسليندن اولان حورو ننه داوام ائتديرير.

قاري آلايي اؤز داوامچيسي كيمي گؤرور، غئيري- عادي باجاريغي اولاجاغيني قاباقجادان سؤيله­يير: « او اوبادان بو اوبايا پيچيلتي ائشيده­جكسن. روحو هله اؤزونده اولان آغير خسته­ني ساغالداجاقسان. كيمين اوره­يندن نه كئچير، گؤزوندن بيله­جكسن. منيم واختيم چاتيب، آمما گؤزوم اوستونده اولاجاق هميشه» (3، ص.79).

قاري آلايين طالئعي­ني هله قاراكلـله طايفاسي ايله راستلاشمازدان اونجه ديلينه گتيرميشدي. قوشقار ائوي قارينين چيخارديغي دري اوزرينده­كي يازي­يا ايشاره ايله دئيير: « بيزلردن ده قاري­دان باشقا هئچ كيم بيلمير. بير جور اوشاق دوغولاجاق دئيير.- كيمين اوشاغي اولاجاق، تانري بيلر، اونا دئيير اؤيره­ده­جم. او، بيزيم آلين يازيميزدي (3،ص.51).

«كؤچ» اثرينده بوتا[75] وئريلن آلايين طالئعيي ايسه ائله اووليندن باشقالاريندان فرق­له­نير. قوشقار ائوينين قاريسي­نين حيمايه­سينده يئتيشن آلاي اوتلارين، چيچك­لرين ديليني اؤيره­نير، داش يازيلاري اوخويور، آمما ائل ايچينده « اوخ آتماز، قيلينج توتماز، آغاج گؤتورمز» بير گنج كيمي آد قازانير. قاري قاراكلـله نسلينه يئني بير فونكسييا وئرير. آمما قاراكلـله­لر بونا حاضير دئييل­لر، بونا گؤره ده اؤزلرينه بنزه­مه­ين آلايي قبول ائده بيلميرلر. داستان پوئتيكاسينا[76] گؤره بوتا وئريله­نه­جن عاشيق هئچ بير پئشه، صنعت صاحيبي اولمور، آكتيولييي[77] ايله دئييل، داها چوخ پاسسيولييي[78] ايله فرق­لي­ليك قازانير.

آلايين آناسي­نين: «بير ايشين قولپوندان ياپيش، دردين آليم، بكيلين بئلي بوكولدو، منيم ساچلاريما آغ گلدي، گؤزلريمه ده گله­جك. قاننينديلار قانني اول، دوشمنديلر دوشمن اول» (3 ص.72)- سؤزلري آلايين ياشاديغي رئالليغي قارشيميزا چيخارير.

آلاي بوتاني بئله بير سئچيم آنيندا آلير. اثرده بوتانين وئريليم ائلئمنت­لري ايله عنعنه­وي داستان ستوكتورو آراسيندا اوخشار و فرقلي جيزگي­لر وار. اكثر محببت داستانلاريندا بوتا نوراني درويش، قيرخ ارنلر، موقددس­لر، خيضير، علي طرفيندن وئريليردي. تدقيقاتچيلارين رأ­ي­ينه گؤره، ايسلاميييتين ياييلماسينا قدر خيضير كولتو[79]، سونراكي مرحله­ده ايسه علي كولتونا داستان ياراديجيلاري طرفيندن داها تئز- تئز اوز توتولموشدور. يعني بوتا وئريلمه­سي اوچون «خيضر دوغرودان دا ال­وئريشلي بير واسيطه ايدي. او، هم ياشيلليق، باهار، يئني حيات موژده­چي­سي، هم صنعت و صنعتكارليق هاميسي، هم ده يولچولار و يول ايتيرن­لر كؤمكچي­سي كيمي تانينميش اساطيري معبود بير پئيغمبر ايدي»(4،ص.73).

ميفولوژي تفككورده قاري اوبرازي دا آرتيم ايدئياسي، محصولدارليق و بركت رمزي اولاراق قبول ائديلير، همچنين كؤرپه اوشاقلارين حيمايه­چي­سي ستاتوسوندا قورويوجوسو رولوندا قارشيميزا چيخار.

«كؤچ»ده آلايا بوتاني يوخودا قوشقار ائوينين قاريسي وئرير؛ الينده بير قاب سو، ياخينلاشيب آلايا ايچيرير. داستانلاردا عادتن قهرمانا «آبئ- كؤوثردن»، « نور»دان دولو بئله باده ايچيرديلر.«نووروز» داستانيندا بوتاني وئرن درويش اونو: «يوسيفي زولئيخايا يئتيرن باده» آدلانديرير (4،ص.91).

قوشقار ائوينين قاريسي قوتلوغون قيزي جمنه[80] ده يوخودا بوتا وئريب دئيير: «ايچ، قيزيم، سو دؤيول بو، اوغلاندي، ايچ، قيسمتيندي، آدي آلاي­دي» (3،ص.93).

م.سولئيمانلي اثرده بوتانين وئريلمه­سي، قهرمانين بوتانين دالينجا گئتمه­سي پروسئسيني چوخ سورعتله تصوير ائدير. عوموميييتله، اثرين ديلي، ناغيللاردا دئييلدييي كيمي، چوخ يويره­ك­دير[81]. حاديثه­لرين آخيني نثر تئخنيكاسينا دئييل، درام اثرينده­كي حاديثه­لرين وئريلمه تئزلييينه ياخينلاشير.

«كؤچ»ده قارشيلاشديغيميز بوتون نه وارسا، هاميسي عئيني مدني ده­يرلرين ايچريسينده ياشايير. بونا گؤره قانيق ائوينين گؤروجوسو ده آلايين چمني آشكاردا گؤرمه­يه-گؤرمه­يه ايزي ايله گئتمه­سي­نين، اونو تاپماسي­نين بوتا اولدوغونو دئيير.

آلاي سؤزونون ميفولوژي سئمانتيكاسي[82] اثرده­كي آلاي اوبرازينين قوشقار ائوينين قاريسي ايله باغليليغيني آچماغا كؤمك ائدير. بئله كي، «آلاي» آدينداكي «آل» تركيبي­نين، سؤزونو «يورد هاميسي، ائلي، اؤلكه­ني قورويان روح» آنلامي ايله باغلي داشيديغي مضمونا اساسن بئله قناعته گلمك اولار كي، بوراداكي «آل» كؤكو آل آناسي، آل آروادي، آل­باستي و ب.ك. آدلارلا بيلينن ميفولوژي وارليق­لارين آدلارينداكي «آل» كؤكويله عئينيييت تشكيل ائدير»(1،ص.28).

آلايين سيماسيندا شامان آزارينا توتولان، بوتا وئريلن، طبيب­ليك ائدن، كئچميش يازيلاري اوخويان،- بير سؤزله ماددي دونيا ايله معنوي عالم آراسيندا علاقه يارادان بير مئدياتورلا راستلاشيريق. موعلليف آلاي و اونون اطرافيندا باش وئرنلرين تصويريني شامان- صوفي كونتئكساتي[83] وحدتينده وئرمه­يه ناييل اولموشدور. بير قدر سونراكي مرحله­ده ايسه آلايين فونكسييالاري اونون اؤولادلاري آراسيندا بؤلونور: بئيره­ك[84]  سؤز قوشوب ساز چالير، ايمير[85] سينيقچيليق ائله­يير، باباسي­نين آديني داشييان بكيل ايسه سيلاح اوستاسي اولور. بو فونكسييالارين بؤلونمه­سي واحيدليك، تامليق كريتئرييالاريني[86] پوزمور، تام عكسينه، هارمونييانين قورونماسينا كؤمك ائدير. آلايين اؤلادلاري قاراكلـله طايفا­سي­نين كئچميشيني سازين ديلينه دوزوب قوشماقلا ياناشي، سينيقچيليق ائله­يير، يئريندن اوينايان سوموكلري يئرينه ييغير، دوشمن­لرين قارشيسيندا عاجيز دوشمه­مك اوچون سيلاح دا دوزه­لديرلر.

عوموميييتله بكيل­له چيچه­يين بيرلشمه­سيندن سونرا قاراكلـله طايفا­سي­نين يئني بير تاريخي، تاريخين ده يئني بير مرحله­سي باشلايير. بو مرحله­ده «آت بئلي كؤهنه يورد يئري كيمي ياددان چيخيب اونودولور» (3، ص.102).

ده­ييشيك­ليك­لر قوشقار ائويندن ده يان كئچمير: «يئني موناسيبت­لر،.. ده­ييشيك­ليك­لر يوردون اوستونو سئيره­لتدي، ائله بيل دونيا يوز- يوز ايل­لر بويو پوسوب- پوسوب قوشقار ائوينين سيرريني اؤيره­نميشدي» (3، ص.162).

بئله بير مقام­دا قاراكلـله نسليندن اولان گؤيوش[87] دونيايا گلير.قوشقار قاريسي اونو گنه­چي[88] يئتيشديرير. هر گئجه يوخوسوندا گنه گؤرن قاري بؤيوك ننه­نين فونكسييالاري­نين آز بير حيصصه­نين يئرينه يئتيره بيلير. بؤيوك ننه آلايا يازيب- اوخوماق، طبيب­ليك اؤيره­تميشديسه، ايكينجي قاري يالنيز يوخولارينداكي گنه­لرين دونياني باساجاغيندان قورخاراق گؤيوشو گنه­چي كيمي يئتيشديرير. بو ايكي قارينين تيمثاليندا دئيه بيليريك كي، دونيانين نيظامي ده­ييشير. موعلليف بو ده­ييشيك­لييي­ بئله تصوير ائدير: «قوشقار ائوي د­مير يولونا داها ياخين ايدي. دونيانين قولاغي نه ائشيديرديسه، اونلاري چاغيريردي» (3،ص.162). دئمك كي، بو چاغدا آلاي كيمي يوخ، گؤيوش كيمي بير قاراكلـله بؤيويه بيلردي. گؤيوش باباسي آلاين باجارديقلاري­نين يوزده بيريندن حالي اولور. اوخشار پارالئلي[89] بؤيوك ننه ايله قوشقار ائوينين قاريسي آراسيندا دا آپارماق اولار. زامان- زامان قاري­لارين داشيديقلاري فونكسييالارين چمبري دارالماغا باشلايير. قوشقار ائوينين ايكينجي قاريسي­­نين يوخولاري بئله بؤيوك ننه­نين يوخولاريندان دئييل. بير سؤزله، قوشقار ائوينين قاراكلـله­لره وئردييي نؤوبتي خيلاص­كار گؤيوش اولور. گؤيوش ده، اونون اوغلانلاري بكيل و ايمير ده بو ائوين سيرري- خوداسي­نين داشيييجيلارينا چئوريليرلر.

«كؤچ» اثرينين سون مرحله­سينده، يعني 20-جي عصرين اوول­لريني احاطه ائدن دؤورده يئني بير قاري اوبرازي- حورو ننه ايله تانيش اولوروق. حورو گؤيوشون آناسي، بكيلين و ايميرين حيمايه­چي­سيدير. حورو ننه صنم خاتينين دؤغومو زاماني بؤيوك ننه­نين فونكسييالاريني يئرينه يئتيرمه­يه باشلايير. عؤموميييت­له، صنم خاتينين دوغوم صحنه­سي ميفيك تصووورلرله باغليدير. تورك ميفولوژي تفككورونده يئرآلتي دونيا ايله باغلي ميفولوژي اوبرازلاردان بيري ده ساري قيزدير. ساري قيز، هال آناسي، آل­باستي، حال- عئيني فونكسيياني يئرينه يئتيره­ن وارليق­لار اولوب، يئر آنا كومپلئكسينه باغلانير. ل.پ.پوتاپووون[90] قناعت­لرينه گؤره، ساري- ائنئي ايسلامين ياييلماسيندان اؤنجه­كي دؤورون اوماي- ائنئي اوبرازي­نين يئني بير شكلي­دير (7،ص.279).

بديعي متن­ده صنم خاتينين دوغوم آنيني تصوير ائدن موعلليف هال آروادينين آديني حورو ننه­نين ديليندن وئرير. صنم خاتينين ساري- ساري ساچلاريني قارانليق دونيايا چكمه­سي ايله حورو ننه­نين: «گليني هال آروادي، آي سيزه قوربان اولوم، كؤمه­يه گلين!» چاغيريشي عئيني واختا دوشور. بو صحنه­ده موعلليف كونكرئت[91] ميفولوژي اوبرازدان دئييل، بؤتؤو بير ميف سوژئتيندن ايستيفاده ائتميشدير. بو سيتواسييادا[92] حورو ننه نه­اينكي حيمايه­چي، قورويوجو فونكسيياسيندا چيخيش ائدير، حتتا مؤوجود مقامي دا يؤنلنديرير. بيچاق و يا دميرله سويو دوغراماقلا، خالق ايناملارينا گؤره، هالي قووماق اولاردي. ميفولوژي متن­لرين بيرينه ديققت يئتيرك: «زاهي اوشاغي وئرمه­ينده هال آناسي اونون جييه­ريني چيخاريب آپارير. چايدا سويا چكير، زاهي اؤلور. اوندا دئييرلر كي، زاهي­ني هال آپاردي. بو واخت گرك تئز گئديب سويو قيلينجلايالار، گؤيه گولـله آتالار، ائوده­كي سولاري بوشالدالار كي، زاهي­نين جييه­ريني هال سويا چكمه­سين. بئله ائله­سه­لر، زاهي آييلار» (8، ص.116).

بديعي متن­ده صنم خاتينين باشي اوزرينده چالينان دميرين سسي «ساري- ساري ساچلارين دولاشيغيني آچير». موعلليف بورادا هال آناسي ايله باغلي ميف سوژئتي ايله ياناشي، همچنين يئني­دن دوغولما، اينيسياسييا[93] مرحله­سيني ده تصوير ائدير. آناسيني هالين اليندن آلماغا چاليشان بيكه سويو دوغرايا- دوغرايا ايلك دفه كيشي سسي­ايله قيشقيرا- قيشيرا «يئني ستاتوسا» آدلايير: «بيكه سودان چيخدي، دونونو، كؤينه­ييني سويوندو، آلتيندا اوغلان پالتاري واردي. بئليندن گوموش خنجر آسيلميشدي» (3، ص.31).

«كؤچ» اثريني تورك ميفيك تفككور سيستئمي ايچريسينده تحليل ائدركن بورادا قادين و كيشي باشلانغيجلاريني وحدت­ده گؤروروك. اثرده اولو آنا (يئر آنا، ايلكين آنا) كومپلئكسي­نين ترانسفورماسييايا[94] اوغراميش واريانتي كيمي، قوشقار ائوينين قاريسي بؤيوك ننه قادين باشلانغيجيني تمثيل ائديرسه، قاراكلـله نسليني آت بئليندن تورپاغا ائنديرن دده كيشي باشلانغيجي­نين رمزي اولاراق چيخيش ائدير. اثر ده هر ايكي باشلانغيج بيرله­شديريلير. بوتون سونراكي تاريخ ده، بو ايكي طايفا­نين بيرلشمه­سيندن يارانير.

بديعي متن­ده­كي بو ستروكتور بير ائتنوسون[95] ميفيك تفككورو ايله اوست- اوسته دوشور. «يئر آناسي قادين باشلانغيجي كيمي هئچ بير زامان كسكين شكيل­ده كيشي باشلانغيجينا قارشي قويولماميشدير. طبيعتن باشليجا قوووه­لرينده هر ايكي باشلانغيجين كؤكو، قاياناغي وار ايدي. آنجاق ياشاييشين دؤوره­وي­لييي ايئدياسيندا بير ايشارت كيمي قادين باشلانغيجي فيكير واردي» (9، ص.161).

 «كؤچ» ميف-رومانينيدا دا بو ايدئيا اؤزونو دوغرولدور. دده قاراكلـله­ني دده- بابا يوردونا قايتاريب دونيادان كؤچور. قوشقار قاريسي ايسه اوزرينه دوشن فونكسيياني هله اوزون موددت داوام ائتديرير. اثرده­كي تاريخي دؤوره­وي­ليك­ده قوشقار  قاريسي ايله دؤنه-دؤنه قارشيلاشماغيميزين سببي ده محض قادين باشلانغينجي ايله علاقه­لي­دير.

«كؤچ»ده ميفولوژي تفككور، ميف سوژئت، ميفك اوبرازلار آغيرليق قازانير. بونونلا ياناشي اثر بير تاريخي خرونولوگييا[96] خاراكتئري ده داشييير. تصادوفي دئييل كي، اثر ايميرين «هارا گئديريك» سوالي ايله باشلاديغي كيمي، ائله اونونلا دا بيتير. بو سوالا وئريله­جك جاواب ايسه اولو تاريخ ياشاميش، آت بئلينده گون­دوغاندان گون­باتاناجان يول گئتميش بير خالقين دونه­ني اوچون ده، بو گونو اوچون ده چوخ گرك­لي­دي.

قایناقلار:

1.تورك ميفولوژي سؤزلويو (ج.به­ي­ديلي). باكي، عئلم، 3..2، 416 ص.

2. M.V.Kenin-Lopsan. Obrədovaə praktika i folğklor tuvinskoqo şamanstva. Novosibirsk, Nauka, 1987, 163 s.

3.م.سولئيمانلي. كؤچ، باكي، يازيچي، 1984، 277 ص.

4.م.ح.تهماسيب. آذربايجان خالق داستانلاري (اورتا عصرلر)، باكي، عئلم، 1972، 390ص.

5. تاريك بوغرا. عوثمان­جيك. اؤتوكئن يايينلاري، 2 باسكي، ايستانبول، 1985،

6.تاريكاتلار آنسيكلوپئديسي. ميللييئت يايينلاري، ايستانبول، 1991، 480 ص.

7. A.P.Potapov. Umay - bojestvo drevnix törkov v svete gtnoqrafiçeskix dannıx. // Törkoloqiçeskiy sbornik - 1972, M., 1973.

8. اساطيرلر، افسانه و روايت­لر. باكي، شرق- غرب، 2005، 302 ص.

9. آذربايجان شيفاهي خالق ادبييياتينا داير تدقيق­لر. 9 كيتاب، باكي، 2000،228 ص.

 



[1] Arxetipik    : معيين قديم يازي آبيده­لريني توپلاماق يا او تيپي تمثيل ائدن، شرح و نشر.

[2] Strukturalizm    : موعاصير ديلچي­ليك عئلمين ده ديل واحيدلري آراسينداكئ داخيلي(ستروكتور) علاقه­لري دقيق تصوير ائتمك اوچون اوصول­لارايرلي سورن جريانلاردان بيرينبن آدئ.

[3] Mifoloji    : ميفولوگييايا (ميف­لر، ميفيك روايت­لر توپلوسو؛ اساطير) عاييد اولان.

[4] Süjet         :مؤوضوع، مضمون

[5] Obraz    : شخصييت

[6] Real      : خيال­دا دئييل، حقيقت ده مؤوجود اولان؛ حقيقي، گئرچك

[7] Texnik   : تئخنيكانين معيين ساحه­سينده چاليشان اورتا تئخنيكي تحصيل­لي مواسيسه.

[8] C.Coys

[9] T.Mann

[10] Karpenter   :

[11] Q.Markes

[12] M.Bulqakov

[13] Motiv  : موسيقي و يا باشقا  صنعت اثري مؤوضوسونون اساس عونصورو.

[14] Proses  : هر هانسئ بير حاديثه­نين گئديشي.

[15] Tipoloji   :  نؤوعشوناسليق

  [16] Aspekt    :نظريه

[17] Antik: قديم يونان و روم مدنييتينه عاييد دؤور

[18]   İliad

 [19] Odisse

[20] Düzxətli    : دوز ايستيقامت­له گئدن، دوزخطله گئدن.

[21] Proporsiya    : تناسوب

[22] Mövlud Süleymanli

[23] Köç

[24] Neo   :بير سيرا خاريجي سؤزلرين( ايسيم و صيفت­لرين ) قاباغيندا، اونلارا يئني­ليك معناسئ وئرن اونلوك.

[25] İntibah     : اويانيش، جانلانما

[26] Romantizm    : 19-نجو عصرين بيرينجي روبعونده كلاسيسيزمين قانونلارئ ايله موباريزه آپاران، شخصيييت و حيسييياتئ تاريخي و خالق پوتيك مؤوضولارئ اؤز آرديجيل­ليغي اوچون اساس قبول ائدن جريان.

[27] Ənənə      : سنت

[28] Pozitiv     : موثبت

[29] Sintez      : بيرلشمه ، آناليزين ضيددي.

[30] Mistik    : ميستيكايا (فؤوق­الطبيعي، ايلاهي) عاييد اولان، ميستيكادان عيبارت اولان.

[31] Prinsip   : هر هانسئ بير نظريييه­نين، تعليمين، عقيده­نين، دونييا گؤروشونون، عئلمين و س.-نين اساس موددعاسئ.

[32] Plan        : نظريييه، تخمين، فيكير

[33] Modernist    : مودئرنيزم (ايمپئرياليزم دؤورو بورژوا اينجه صنعت و ادبييياتيندا رئاليزمه ضيدد جريانلارين عومومي آدئ.

[34] Pozitiv: رئال تجروبه­يه اساسلانان

[35] F. Nitşe

[36] A.Berqson

[37] Z.Freyd

[38] Konsepsiya    :  هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيكير؛ گؤروشلر سيستئمي.

[39] idyea: فيكير عقيده

[40] Element   : آدام، شخص، عونصور.

[41] Relyekt    : چوخ قديم دؤورلردن قالان حاديثه

[42] Material   : سئي، مادده قورماق اوچون ايشله­ديلن جيسيم.

[43] Funksiya   : وظيفه، فعاليييت دايره­سي.

[44] Harmoniya   : هارموني

[45]  Leytmotiv   : موسيقي اثرينده دؤنه- دؤنه تكرار اولونان اساس موتيو، اساس مؤوضوع.

[46] Kompleks    : بير وحدت تشكيل ائدن شئئ­لرين و يا حاديثه­لرين مجموسو.

[47] Variant    : هر هانسئ بير ادبي، بديعي، موسيقي و س. اثرين ياخود اونون بير حيصصه­سينين موختليف رئداكسييالاريندان بيريسي.

[48] invariant: ده­ييشيلمز بير شئي

[49] Simvolika   : فيكيرلري، مفهوم و يا حيسس­لري شرطي ايشاره­لر (سيموول­لار: رمزلر) واسيطه­سيله ايفاده ائتمه.

[50] Hürü nənə

[51] Transformasiya  : بير شئيين اؤز شكليني ده­ييشمه­سي، باشقا شكله دوشمه­سي.

[52] Statusa   :سيياسي حاق

[53] Arxaik   : كؤهنلميش، قديم

[54] Ambivalent  :مضمون داخيلينده بير-بيرلرينه عكس معنالاري ايفاده ائدن  ديل فاكتي

[55] Ritual  : آيين، مراسيم، گؤزله­نيلن و عادي دب

[56] Kosmik  : كوسموسا (عالم، بوتون كاينات)، فضايا عاييد اولان.

[57] Xaos  : قاراماقاريشيق­ليق، نيظام­سيزليك

[58] Stixiya: موحيط،دؤوره­ده كي طبيعت قووه­لري

[59] kompleks: جمع، مجموعه

[60] funksiya: وظيفه

[61] Mövləvi   : 13-نجو عصرده توركييه­ده موولانا جلالل­الددين رومي طرفيندن اساسي قويولموش همين آدلي طريقته منسوب آدام (درويش).

[62] Bəktaşi  : 15-نجي عصرده ايراندا مئيدانا چيخيب، سونرالار ياخين شرق­ده ياييلميش مسلمان ديني طيق­لريندن بيرينين آدئ

[63] Arxac   : قويون، مال ياتاغئ

[64] çin: دوغرو، دوز

[65] Mahmud Kaşğari

[66] Şaman    : روحلارا، ماگييايا اينانان خالق­لاردا (اساسن شيمال خالقلاريندا): سئحرباز، اووسونچو، جادوگر( شامانلار اوخوماقلا، دف چاليب- اويناماقلا اؤزلريني جوشا گتيره­رك، گويا روح­لارلا موناسيبته گيره­رك، آداملارين خسته­ليك­لريني ساغالتديقلارينا، اونلارا اوغورلو اوو تأمين ائتديك­لرينه و س.- يه اينانيرديلار).

[67] Sufi    : تصوووفه منسوب آدام، زاهيد، ديندار

[68] Tonqal    :  يانديرماق اوچون چؤر، چؤپ و شاخ- بوداق دان قالانميش تپه

[69] Yalli       : بير-بيرينين اليندن توتاراق دسته­يله اوينانيلان آذربايجان خالق رقصي.

[70]      Trayektoriya: حركت ائدن هر هانسئ بير نؤقطه و يا جيسمين فضادا جيزديغئ خطط.

[71] xarakter: خاصيييت

[72] Tuva  : تووا موختار ويلايتي­نين اساس اهاليسيني تشكيل ائدن خالق.

[73]   Alay  

[74] Mediator:طرف سيز(بي طرف)

[75] Buta    : اسكي متن­لره گؤره، آشيقليق صنعتيني اؤيره­نه­ن هر گنج، اؤيرنمك دؤوره­سي قورتولدوقدا آشيق اولمور. اونا يوخودا خيضر پئيغمبر(ع)، خيضر-الياس(ع)(بو ايكي پئيغمبر آذربايجان ادبيياتيندا بير اوبرازي داشييرلار) ، دده­قورقود ويا حضرت علي(ع)  واسيطه­سيله بوتا آديندا بير معشوق، هدف و يا موراد گؤستريلير. آشيق حقيقي آشيق اولدوقدا و گؤزو حقيقته آچيلديقدا؛ عؤمرو بويو مقصده يئتمه­يينجه سازي الدن يئره قويمور. خالق آراسيندا بو ايصطيلاح«آشيغا يوخودا بوتا وئره­رلر» آتا سؤزونده ثبت اولونوب.

[76] Poetika     :ادبيييات نظرييه­سي، بوطيقا

[77] aktiv : فععال

[78] passiv : غئيرئ فععال

[79] Kultu   :آيين ،عيبادت، تاپينما

[80] Cəmənə

[81] yüyrək: سورعتلي

[82] Semantika   : سؤزون، ايفاده­نين، قرامماتيك فورمانين معناسئ.

[83] Kontekst     :متنين (اونا داخيل اولان آيريجا سؤز و يا ايفاده­نين معناسينئ موعيين ائتمك اوچون) معناجا بيتميش حيصصه­سي.

[84] Beyrək

[85] İmir

[86] Kriteriya : مئعيار

[87] Göyüş

[88] Gənə  :خيردا جايناق­لار ايله حئيوانلارين، بعضن ده اينسانلارين بدنينه ياپيشيب اونلارين قانينئ سوران بوغوم آياقلئ پارازيت.

[89] Paralel  : ياناشئ گئدن، موازي

[90] L.P.Potapovu

[91] Konkret   : تام، دقيق، موعيين

[92] situasiya: وضعييت

Inisiasiya [93] : ايبتيكار

[94] Transformasiya  : بير شئيين اؤز شكليني ده­ييشمه­سي، باشقا شكله دوشمه­سي.

[95] etnosun    : قومي.

xronologiya[96]    : تاريخي آرديجيل­ليق.

+ يازيليبدير  86/11/02ساعات 1:31  محمد صبحدل   |