تبليغاتX
يازار - «ياريمچيق ال يازيما» پوستمودئرنيزيم و پولي فونيک رومان کونسئپسييالارينين سنتئزينده

يازار

تحكيه ادبيياتي و اونون پوئتيكاسي

کامال عبدوللا

کامال عبدوللانین رومانی حاقدا/ت.سالام اوغلو/کؤچورن: ویدا ناصحی

 

کامال عبدوللانين[1] «ياريمچيق ال­يازما»[2] روماني 2004 - جو ايلين ادبي پروسئسي­نين محصولودور. کئچن بو آز موددت عرضينده ادبي موحيط­ده رومانلا باغلي موباحيثه و موذاکيره­لر اونو ايلين روماني کيمي قييمت­لنديرمه­يه جيددي اساس وئرير. موعلليف اؤزو رومانلا باغلي اوتوز يازي چيخماسي حاققيندا معلومات وئرسه ده، اثري «آذربايجان ادبيياتيندان اولاي» کيمي قييمت­لنديرن تورکييه­لي يازار عيرفان اولکونون[3] «آذربايجانين اومبئرتو ائکوسو»[4] آدلي اينتئرنئت يازيسيندا قزئت­لرده، ادبييات درگيلري و اينتئرنئت صحيفه­لرينده اثرله باغلي اوچ يوزدن آرتيق يازي­نين چاپ، اولونماسي، روس و فرانسيز ديللرينه ترجومه­سي­نين ايشيق اوزو گؤرمه­سي، ياخين زاماندا تورک ديلينه ده چئوريله­جه­يي حاققيندا معلومات وئرير.

آذربايجان ادبيياتي­نين، تنقيد و ادبييات­شوناسليغي­نين بير چوخ تانينميش نوماينده­لري - ت. حاجييئو[5]، ن. جعفروو[6]، آنار[7]، آ.حوسئين­ا­وو[8]، ز.يعقوب[9]، ا.جاهانگير[10]، ائ. حوسئين­به­ي­لي[11]، ا.ر.خلفلي[12] و ب. رومانلا باغلي موعيين مولاحيظه­لر سؤيله­ميشلر. بو فيکيرلرده رومانين صنعت فاکتي کيمي تصديق و اينکار ايله باغلي موعيين پولئميک[13] مؤوقئع نوماييش ائتديريلميشدير.

تنقيدچي ا. جاهانگير يازار:« پوست­مودئرنيست يازيچي کيمي کامال عبدوللانين دوشونجه­سينده زامانلار آراسينداکي فرق سيلينيب، بونا گؤره اونون روماني­نين ديليني چيخماق شرطي­له اثرده عنعنه­وي[14] تاريخي اثرلر اوچون سجيييه­وي[15] اولان خوصوصي کولوريت[16] يوخدور» ( ا، جاهانگير. دميرباشلار.«کؤرپو» ژورنالي، 2005 ،1 ، صح 251 ). فيکيريميزجه، پوست­مودئرنيست يازيچي­نين اثرينده «عنعنه­وي تاريخي اثرلر اوچون سجيييه­وي اولان خوصوصي کولوريت» آختارماق منطيقي گؤرونمور. نظره آلساق کي، «پوست­مودئرنيزم» قايداسيز دؤيوشدور«و بو زامان رسسام و يا يازيچي قايداسيز ايشله­يير، اونون اساس وظيفه­سي حاضير قايدالار اساسيندا نه­سه نؤوبتي بير شئي ياراتماق يوخ، هله يارانماقدا اولان اثرين قايداسيني موعيين­لشديرمک­دير» ( ايليا ايلين[17]. پوست­مودئرنيزم 20 ­جي عصرين سونونون روحي کونسئپسيياسي[18] کيمي. ترجومه اينتئرپرئتاسييا[19] ا. جاهانگيرين­دير.« آذربايجان»، 2005 . 6 .صح.)، اوندا بو روماني عرصه­يه گتيرن پرينسيپ­لري، « قايداسيز دؤيوش» قايدالاريني موعيين­لشديرمک داها عئلمي واريانت[20] کيمي گؤرونور.

فيکريميزجه، بو زامان پوست­مودئرنيست ائستئتيکا[21] اوچون چوخ سجييه­وي اولان جهته خوصوصي ديققت يئتيرمک ضروري­دير. «پوست­مودئرنيست کونسئپسييايا گؤره، ياراديجي دئميورق[22] ستاتوسوندان[23] محروم اولموش صنعتکار اثر يوخ، متن يارادير. اصلينده هر بير اوخوجو متنين ياراديجي­سي ستاتوسو قازانير. محض بونا گؤره ده «هر بير متن دايم (اوخوجو طرفيندن- ق.ق.) بورادا و ايندي يازيلير.»(ر.بارت[24])» (ق.قوليي­ائو.[25] پوست­مودئرنيزيم. «آذربايجان»، 2005 ،9 ،صح. 180)

«ياريمچيق ال­يازما» روماني تحليل ائديلرکن اثره ياناشماداکي بيرينجي پرينسيپيال[26] يانليشليق کامال عبدوللاني رومان متنينين يوخ، رومانين موعلليفي کيمي قبول ائديلمه­سي ايله باش وئرير. حال­بوکي پوست­مودئرنيست ائستئتيکايا گؤره، متن تکجه موعلليف اوخونوشوندا رومانا چئوريلمير، او هم ده هر بير اوخوجونون قاوراييشيندا يئني­دن «اوخونور» و «يازيلير». «ياريمچيق ال­يازما»نين بيزه معلوم تفسيرلري­نين هاميسيندا متنين موعلليف «اوخو»سو اساس گؤتورولموشدور. فيکريميزجه، اثره بوتون کسکين تنقيدي ياناشمالار اؤز باشلانغيجيني بوردان گؤتورور.

رومانين بديعي ماتئرياليني[27] تشکيل ائدن «ياريمچيق ال­يازما» متنينين«کيتابئ- دده قورقود»[28] داستانين ايلکين واريانتي، بو داستاني يازماغا حاضير­لاشان داستان موعلليفي­نين حاضيرليق قئيدلري اولماسي فيکري بديعي متنه موناسيبت­ده هر هانسي بير تدقيقاتچي­نين و يا اوخوجونون موستقيل اولاراق گلدييي قناعت دئييلدير. «ياريمچيق ال­يازما» دئييلن متنين اؤزونده ده بونا عاييد هئچ بير ايشاره يوخدور. بو فيکير متن موعلليفينه مخصوص­دور و بديعي متنه «اؤن سؤز» کيمي دوشونولموش پارچالاردا اؤزونه يئر تاپميشدير:«اصلينده بو بئله اولوب!»- ياريمچيق ال­يازما بونا دئيير.« آمما گله­جک نسيل­لر بونو بئله يوخ، محض بو جور دويوب قبول ائتمه­لي­ديرلر!» داستانين متني ده بونو دئيير»

تنقيدچي ا. جاهانگير يازير:«کامال عبدوللانين بو کيتابي اينسانا قارشي­دير: هامي­دان هر شئي گؤزله­مک اولار. کامال عبدوللا عئيني زاماندا دده قورقود حاققيندا کيتابلار موعلليفي کيمي اؤزو- اؤزونه قارشي چيخير، اؤزو-اؤزونو اينکار ائدير.» (گؤستريلن مقاله­سي. ص. 251.)

 

باشقا بير تنقيدي- پوبلي­سيستيک[29] يازيدا ايسه اوخويوروق:«تاريخه ساختا موناسيبت و ايدئياجا آنتي­بشري، آنتي­اينساني موناسيبت، بير سؤزله، اگر بئله ­دئمک مومکوندورسه، ايدئياجا بو قدر ضيددييييتلي و ضررلي موتيولر[30] اوستونده قورولموش، قلمه آلينميش اثر («ياريمچيق ال­يازما» روماني نظرده توتولور- ت.س) ياشارلي­ليق قازانا بيلمز، بديعي جهتدن نه قدر گوجلو اولورسا- اولسون»( ا.ر.خلفلي. «ياريمچيق ال­يازما»نين قالاني «کرئدو»[31] قزئتي، 5 مارت 2005- جي ايل)

بو «اوخو»لار اوريجينال دئييل و اؤز باشلانغيجيني موعلليف «اوخو»سوندان گؤتورور و سون نتيجه­ده ده رومانين يازيلما منطيقيني آشکارلايا بيلمير. اونا گؤره ده هر ايکي تدقيقاتچي­نين شرح­لرينده «ياريمچيق ال­يازما» موعلليف «متن»يندن چيخيب بديعي اثر ستاتوسو قازانا بيلمير.

بوتون حاللاردا مقاله موعلليف­لري «ياريمچيق ال يازما»متنينين ديکته ائتدييي بديعي حقيقت­لردن يوخ، «کيتابي- دده قورقود» متنينين «ياريمچيق ال­يازما» متنين­ده­کي تحريفيندن دانيشماغا اوستونلوک وئريرلر. روماندا دده قورقود، قازان خان[32]، بئير­ک[33]، بورلا خاتون[34] و ب. ادبي- ميفولوژي[35] اوبرازلارين[36] خاراکتئري­نين[37] تحريف اولونماسي، ميللي- تاريخي وارليغيميزا خيانت ائديلمه­سي کيمي فيکيرلر رومان متنينين تلقين ائتدييي حقيقت­لر دئييل، «ياريمچيق ال­يازما» متنينه «کيتابي- دده قورقود» متني کيمي قييمت وئرمک تئندئنسيياسيندان[38] قيدالانير.[39]

رومانا قارشي کسکين تنقيدي موناسيبت­لرده قويولان بديعي- ائستئتيک طلب، اوندان عيبارتدير کي؛ ميللي- معنوي وارليغيميزين داياقلاري کيمي تاپينديغيميز ميفولوژي اوبرازلار اؤز طبيعت­لريندن نييه چيخاريليب؟ باشقا سؤزله، کامال عبدوللانين بئيره­يي، قازان خاني، دده قورقودو، بورلا خاتونو بيز تانيديغيميز بئيرک، قازان خان، دده قورقود، بورلا خاتون دئييل. بو، دوغرودان دا، بئله­دير. داستان قهرمانلاري ايله رومان قهرمانلاري تامام باشقا- باشقا آداملاردير. بو بئله ده اولمالي­دير، ايلک نؤوبه­ده اونا گؤره کي، بو اوبرازلار فرقلي زامانلارين بديعي دوشونجه محصوللاري­دير. ايکينجي بير طرفدن دده قوقورد، قازان خان، بئيرک، بورلا خاتون کيمي تانيديغيميز بو اينسانلار تاريخي شخصيييت­لر دئييل، داستان قهرمانلاري­دير و همين قهرمانلاري عئيني خاراکتئرده، عئيني سجييه­ده رومان قهرمانينا چئويرمک جيددي يازيچي مقصدي اولا بيلمز. باشقا سؤزله ،بو ماهيييتجه ک.عبدوللادان داستانين رومان واريانتيني ياراتماق طلبي­دير و يازيچي­نين بو طلبين آردينجا گئتمه­مه­سي ده طعبيي­دير. ا.جاهانگيرين مقاله­سينده اوخويوروق: «ميفيک دوشونجه­يه بوتون بلدلييي ايله برابر کامال عبدوللا چاغداش اينسان­دير و مسله­لره سوسيال- تاريخي قاتدان يوکسک­ده دوران ايلاهي بير اوجاليقدان باخديغيني دوشونسه ده ،اصلينده، چاغداش دؤورون گؤزو ايله باخير.» (اسد جاهانگير.گؤستريلن مقاله­سي، صح.251) ا.ر.خلفلي ده مسله­يه، دئمک اولار کي، عئيني باخيش بوجاغيندان ياناشير! «من باشا دوشورم، «ياريمچيق ال­يازما»ني يازديران بو گونون حقيقتلري­دير. سيز هيجان طبيلي چالماق ايسته­ييرسينيز بير ده اونوتماياق کي، بديعي اثرين گوجو تاريخي حقيقته نه قدر سؤيکنمه­سيندن ده چوخ آسيلي­دير.» ( ا. ر. خلفلي. «ياريمچيق ال­يازما»نين ياريسي «کرئدو» قزئتي، 26 فئورال 2005 جي ايل ) «ياريمچيق ال­يازما»دا مسله­لره «چاغداش دؤورون گؤزو ايله» و «بو گونون حقيقت­لري» ايله باخيلماسي قناعت­لري تنقيدچي­لره بديعي متنين اينتويتيو[40] اولاراق تلقين ائتدييي دوغرو قناعت­لردير. لاکين بو مولاحيظه­لرده اينتويتيو اولاراق درک ائديلن­لر دوزگون عئلمي نظري شرحيني تاپماميشدير. تنقيدچي­لر «ياريمچيق ال يازما»نين بديعي حقيقتينده ايفاده اولونان موعاصيرلييي رومان موعلليفي­نين تاريخي حقيقتي «موعاصيرلشديرمه­سي» کيمي قبول ائديرلر. تنقيدچي­لرين بو مؤوقئعين­ده­کي يانليشليق «ياريمچيق ال يازما»ني تاريخي بير اثر کيمي قبول ائتمک تئندئنسيياسيندان[41] قيدالانير. حال­بوکي «ياريمچيق ال يازما» بوتؤولوک­ده تاريخي پلاندا يازيلماميشدير. رومانداکي دده قورقودلا باغلي حيصصه موعاصير حيات و موعاصير اينسان کونتئکستينده[42] يازيچي گؤرومونون ايفاده­سي­دير، يازيچي­نين دونيا دويومودور. «ياريمچيق ال يازما»دا تاريخن صاف و بوتؤو اولان اخلاقيميزين (ايستر سوسيال[43]- سيياسي، ايستر ده معنوي- اخلاقي) گئتديکجه داها آرتيق ساپينتي­يا[44] اوغراماسي، اخلاقي کاتاکليزيم­لرين­[45] سون حددي گؤستريلير. بو روماندا تاريخي ماتئريالا (فيکريميزجه داها چوخ سوژئت[46] و يا موتيو سويييه­سينده) تامام باشقا بير ائستئتيک فونکسييا[47]وئريلميشدير. بوتون ماهيييت ده بو، ائستئتيک فونکسييانين دوزگون درک اولونماسيندا، عئلمي آچيليشيندادير. ائعتيراض ائديب دئيه بيلرلر کي، او حالدا تاريخي سوژئته و يا موتيوه نه ائحتياج واردي، موعاصير حياتي ائله موعاصير حيات ماتئرياللاري ايله يوکسک ايدئيا- ائستئتيک بوتؤولوک­ده ايفاده ائتمک ده اولاردي.( اوراسيني دا قئيد ائدک کي، بو جور مولاحيظه­لر آرتيق سسله­نيب :« ايندي من دوشونورم: تاريخين بيرمقاميني آچماق اوچون حقيقتن داها گوجوسوز اولان، فيزيکي جهت­دن اوزه دورا بيلمه­ين مقاميني قوربان وئرمک گرک­ديرمي؟ نه قدر عدالت­لي­دير بونون اوچون دده قورقود دؤورونون هدف سئچيلمه­سي؟») ( ا. ر. خلفلي. «ياريمچيق ال يازما»نين دؤردده بيري. «کرئدو» قزئتي، 19 فئورال 2005- جي ايل.) «ياريمچيق ال يازما»دا دده قورقود دؤورو هدف سئچيلمه­ييب، ايستيناد نؤقطه­سي سئچيليب. دده قورقود دونياسي بو روماندا اينسانين سوسيال وارليغينا، معنوي اخلاقي عالمينه نوفوذون مئعياري کيمي قبول ائديليب.

«ياريمچيق ال يازما» رومانينداکي حاديثه و بو حاديثه­لرين ايشتيراکچي­سي اولان اوبرازلار «کيتابئ- دده قورقود» داستانينداکي زامانين حاديثه­لري و ايشتيراکچيلاري دئييلدير. «ياريمچيق ال يازما»داکي باياندير خان[48]، دده قورقود، قازان خان، بئيرک، بکيل[49]، بورلا خاتون، آلپ آروز[50] و س. اوبرازلار «کيتابئ- دده قورقود» داستانيندان تانيديغيميز ميفيک اوبرازلارين آديني داشييان چاغداش اينسانلارين اوبرازي­دير. «ياريمچيق ال يازما»داکي زامان ميفيک زامان تصوووراتي يارادان چاغداش زاماندير. بئله بير تصوووراتين ياراديلماسي سوژئت ­قورمانين بديعي اوصولو واسيطه­سي­دير. موعلليف بو گون اوچون ديل و آدقويما فاکتوروندان مهارتله فايدالانميش و «ال­يازما» متنينه يازديغي «اؤن سؤز»ده اؤزونون بديعي نييتيني مهارتله پرده­له­يه بيلميشدير.

رومانين «کيتابئ- دده قورقود»لا باغلي متنينين سوژئت خططي­نين اساسيندا بئله بير حاديثه دورور: معلوم اولورکي، اوغوزدا جاسوس وار و بو جاسوس توتولور. توتولور، لاکين جزالانديريلماق عوضينه سربست بوراخيلير. بو، جمعيييتين باشچي­سي بايانديرخاندا شوبهه يارادير و او ، جاسوس کيم طرفيندن بوراخيلديغيني اؤيره­نمک اوچون ايستينطاق قورور. همين «ايستينطاق پروسئسي» رومانين سوژئت خططي­نين اساسيني تشکيل ائدير. بو سوژئت ظاهيرن رومانا دئدئکتيو[51] خاراکتئري وئرير و اونون اوخوناقلي­ليغيني شرطلنديرن ايلکين علامت کيمي نظره چارپير. لاکين سوژئت خططي­نين اساسيندا دوران حاديثه کريمينال[52] يوخ، سوسيال و معنوي- اخلاقي خاراکتئرلي اولدوغونا گؤره سؤزوگئدن جمعيييتين سوسيال و معنوي- اخلاقي دورومونو آچماق اوچون توتارلي واسيطه اولور.

جاسوسون توتولدوغو مقامدا اونون حرکتيني اوغوزا آغير بير ضربه کيمي قييمت­لنديرن بوتون اوغوزو به­ي­لري سوندا اونو «گوناهسيز» ائلان ائده­رک آچيق بوراخيرلار. چونکي جاسوس بوغازجا فاطمانين[53] اوغلودور و بوغازجا فاطما هر بير اوغوز به­يي­نه ثوبوت ائده بيلير کي، بو، ائله سنين اوغلوندور. قيرخ اويناشلي فاطما ايله اوغوز به­ي­لري­نن­ اينتيم[54] موناسيبت­لريني جمعييتين معيشت اخلاقي­نين پوزولماسي کيمي قييمتلنديرمک اولار. لاکين اوغوز به­ي­لري­نين اؤز شخصي طالئع­لريني بوتون اوغوزون منافئعيندن اوستون توتمالاري و جاسوس آزاد ائدركن قطعيين ترددود ائتمه­مه­لري سوسيال اخلاقي پوزولموش جمعييتي گؤرونتويه گتيرير.

ايستينطاق پروسئسينده آغير سيناق قارشيسيندا قالان اوغوز به­ي­لري آنجاق اؤز شخصي طالئع­لري اوچون ناراحاتليق حيسسي کئچيرير، سيراوي[55] به­ي­لردن توتموش «اوغوزون ديره­­يي» قازانا قدر ان آلچاق حرکتلري بئله اؤزلرينه روا گؤرورلر. تکي جانلاريني اؤلوم­دن قورتارسين­لار، تکي توتدوقلاري مؤوقئع­دن محروم اولماسينلار.

ايچ اوغوزلا ديش اوغوز آراسيندا موناسيبت­لرين گئتديکجه داها آرتيق کسکين­لشمه­سي، کيمين باشچي اولاجاغي اوغروندا آمانسيز موباريزه، به­ي­لرين داها يوکسک رياست پيلله­سينه اوجالماق اوچون قارشيسينداکيني بوتون مومکون واسيطه­لرله سيرادان چيخارماق ايسته­يي، حتتا بونون اوچون اؤز قادينلاريندان بير واسيطه کيمي ايستيفاده ائتمه­لري، يالانچي قورغولار- اويونلار قوروب آد قازانمالاري، ائلين طالئع يوکلو زامانيندا مين بير بهانه ايله قاچيب کافير تورپاقلارينا اوز توتمالاري، يوردون اؤلوم- قاليم زامانيندا بئله داخيلي موناقيشه­لرين، شخصي اينتريقالارين[56] بيرلشمه­يه مانئع اولماسي اوخوجونون چاغداش زامان و جمعييت حاققيندا دوشونجه­لرينه ستيمول[57] وئرير.

يارانميش وضعيييت­له باغلي رئالليغي[58] بوتون آيدينليغي ايله درک ائدن بايانديرخانين «آرتيق اوزون زاماندان بري ايکي­يه بؤلونموش قالين اوغوزون سؤزده­کي بيرلييي بو گون نييه توک قدر نازيک اولدو؟ اوغوز اؤنجه اؤز- اؤزنه ائحتيرام ائتمزسه، آرشين ديرک تکور[59]مو بو ائحتيرامي قيلاجاق، يا شؤکلو مليک­مي؟»[60] کيمي جاوابي هاميميزا معلوم اولان اورک پارچالايان آغريلي سوال­لاري، «حاقسيز ايشلر اوغوزدا آياق آچيب يئرييير» ، «اوغوز پارچا- پارچا اولموش، منيم خبريم يوخ» ، «سوچ دا بيزيم اؤزوموزده» کيمي قناعت­لري سؤزون ياشاديغيميزي جمعيييت­دن گئتدييينه شوبهه يئري قويمور.

«ياريمچيق ال يازما» روماني­نين دده قورقودلا باغلي متنين­ده زامان دا، مکان دا، اوبرازلارين آدي دا پولي­فونيک مضمونلودور. تپه­گوز[61] اوبرازي ايله باغلي ائپيزودون[62] داخيلي مضمونونو آچماق­لا فيکريميزي ايضاح ائتمه­يه چاليشاق.

 بو ائپيزوددا آذربايجان- ائرمني ساواشي­نين ماهيييتي ايفاده اولونموشدور. اوغوزلارين تک­گؤزه و اونون قوشونونا قارشي دورماسي کيفايت قدر تراگيک[63] بير وضعيييتين ايفاده­سي­دير. بو زامان اوغوزلارين بير- بيرينين آردينجا يول وئرديکلري سهولر- دوشمنين قوووه­سيني لازيمي سويييه­ده قيمت­لنديره بيلمه­مک ( قازانين «تک­گؤزون[64] لشکريني من آو ائده- ائده آولارام» دئمه­سيني خاطيرلاماق کيفايتدير)، ايچ اوغوزلا [65] ديش اوغوزون[66] دوشمنه قارشي بيرلشه بيلمه­مه­سي، عومومي بلايا قارشي موباريزه­دن يايينما فاکت­لاري و س. آذربايجان- ائرمني ساواشينداکي مغلوبييت­لريميزين سبب­لريني گؤز اؤنونه گتيرير.

رومانداکي تک­گؤزون داستانداکي نهنگ تپه­گؤزدن فرقلي اولاراق «سيسقا، بيچيم­سيز بيريسي» اولماسي، اونون گوجونون و قوشونونون دا رئال قوووه يوخ، سئحرله، افسونلا باغليليغي بو وارليغين کيم­لييي حاققيندا موعلليف قناعتيني تجسسوم­لنديرير. فيکريميزجه، موعلليف «ديل­لري بيزيم ديل دئييل»، «دين­لري بيزيم دين دئييل» اينفورماسيياسي[67] ايله بو قوووه­نين کيم­لييي­ني آشکارلايير، اونون گوجونون ايلغيم[68] ائيفورييا[69] اولماسي قناعتيني عکس ائتديرير. تک­گؤزون محض باسات[70] طرفيندن اؤلدورولمه­سينده و اونا دا آناسي دوغان آسلانين يارديمچي اولماسيندا ائرمني­يه قارشي ساواشدا غلبه­نين پوزولماميش اخلاقدان کئچمه­سينه اوستواؤرتولو ايشاره­لر وار.

م. سولئيمان­لي­نين[71] مؤوضوع، ايدئيا، اوبرازلار سيستئمي، ان باشليجاسي ايسه عومومي روحو باخيميندان «کيتابئ- دده قورقود» داستاني ايله باغلي اولان «کؤچ»[72] روماني حاققيندا بيز واختي­له يازميشديق کي، «روماندا عئيني آدي داشييان، لاکين موختليف زامان کسيک­لرينده ياشايان و فرقلي سجيييه­لره ماليک اوبرازلار وار. مثلن، حورو قاري[73]، بکيل، ايمير[74] هم ايکينجي، هم اوچونجو زامان کسيک­لرينده ياشايان، موختليف طالئعلي اوبرازلارين آدي­دير. بونا گؤره ده، اوبرازلارا قييمت وئره­رکن موختليف زامانلاردا ياشايان عئيني آدلي قهرمانلاري فرق­لنديرمک لازيم­دير. بيرينجي زامان کسييينده­کي بکيل اوبرازي ايله اوچونجو زامان کسييينده ياشايان بکيلي خاراکتئر، حاديثه­لره موناسيبت، عقيده باخيميندان آييرماق لازيم گلير. رومان قهرمانلاري اؤزلريني تقديم ائده­نده آدقويماداکي بو شرطي­ليک­لري حتتا اؤزلري ده نظره آليرلار:

 

- آدين نه­دي، منيم آديم چيچک­دي[75].

- منيم آديم بکيل­دي. دؤردونجو بکيلم، بابالاريمين آدي­دي، يئددينجي بکيل چوخ گوجلو، چوخ ايري آدام اولاجاق.

- من ده يئددينجي چيچکم، يئددي ننه­مين آدي چيچک اولوب.» (بو باره­ده گئنيش باخ: ت، سالام­اوغلو. موعاصير آذربايجان روماني­نين پوئتيکاسي. باکي. «عئلم»، 2005 ، ،صح، 188- 189 )

بو منطيق­له «ياريمچيق ال يازما» رومانينا ياناشساق، يئددي آرخا دؤنه­ني­نين­ آدي بکيل، چيچک اولان بير خالقين چاغداش حياتيندان بحث ائدن و سوژئت خططي­نين «کيتابئ- دده قورقود» داستانيندان آلان بير اثرين قهرمان­لاري­نين آدي­نين بکيل، چيچک، ياخود قازان، دده قورقود، بورلا خاتون اولماسيندا غئيري- منطيقي هئچ نه يوخدور. لاکين «ياريمچيق ال يازما» رومانين­داکي قهرمانلاري آدلانديرماداکي شرطي­لييين منطيقي آنجاق بو دئييل­دير. رومان قهرمانلاري­نين بو جور آدلانديريلماسي موعلليف نيييتي­نين جيددي­ليييندن و احاطه­لي­ليييندن ايره­لي گلير. موعلليفين گئرچک رومان تفککوروندن خبر وئرير. محض رومان قهرمانلاري­نين داستان قهرمانلاري­نين آدي ايله ظوهور ائتمه­سي ايکينجي­لري ده بديعي اينعيکاس آرسئنالينا[76] داخيل ائدير. رومانين احاطه ائتدييي زامانين حودودلاري ميفيک کئچميشه دوغرو گئنيشله­نير. ميفيک زامان قاتين­داکي ميللي- تاريخي وارليغيميزلا چاغداش زامان­داکي وارليغيميز موقاييسه پرئدمئتينه[77] چئوريلير: «پوست­مودئرنيست­لرين فيکرينجه، متن هئچ واخت آوتونوم[78] شکيلده مؤوجود اولمور. اصلينده، پوست­مودئرنيزمين متنه بو کونسئپستوال[79] موناسيبتي­نين اساسي م. باختين[80] طرفيندن قويولموشدور: تدقيقاتچي ف. دوستويئوسکي­نين[81] «پولي­فونيک» (چوخ­سسلي) رومان کونسئپسيياسيني تحليل ائدرکن اونون اثرلرينده­کي متن­لرين اوندان اوول و اونونلا عئيني زاماندا مؤوجود اولان متن­لرله ديالوقا گيرمه­سي فئنومئنيني[82] اوزه چيخارميشدير.» (ق. قوليي­ائو[83]. گؤستريلن مقاله­سي.صح. 180.) اصلينده بو فيکير پوست­مودئرنيزمين نظري پرينسيپ­لريندن بيرينين عئلمي شرحي­دير. بئله کي، پوست­مودئرنيزم نظريييه­سينده متن­لرين قارشيليق­­لي شکيلده تأثيري موهوم يئر توتور و فرانسيز عاليمي ج. جانئت[84] «ايکينجي درجه­لي ادبييات» اثرينده اينتئرتئکستوالليق[85] ( بير متن­ده ايکي و داها آرتيق متنين مؤوجودلوغو)، مئتاتئکستوالليق[86] (متن­ده اؤزوندن اوولکي متنين ايضاح) و س.کيمي بئش تيپيني موعييين­لشديرير. (بو باره­ده گئنيش باخ: ايليا ايلين. گؤستريلن مقاله­سي. صح. 169.) «ياريمچيق ال يازما» روماني­نين («ياريمچيق ال يازما» متنينين يوخ) بديعي ماتئريالي «ياريمچيق ال يازما»متني ايله برابر «کيتابئ- دده قورقود» داستاني­نين متنيندن عيبارت­دير. فاکتيک[87] «کيتابئ-دده قورقود» متني اوخوجونون يادداشيندادير. اوخوجو يادداشيندا «گؤروشن» «ياريمچيق ال يازما» متني ايله «کيتابئ- دده قورقود» متني «ديالوقا گيرير». پوست­مودئرنيست روماني «اوخويان» اوخوجونون اثرين سوژئت کومپوزيسييا[88] سيستئمينه دئکونستروکسييا[89] پرينسيپي[90] ايله ياناشماسي ضرورتي و روماني دئستروکسييا[91] (سؤکمه) و کونستروکسييا[92] (قوراشديرما) اساسيندا ايدراکي ائحتيياجي دا بوردان دوغور و محض بو زامان رومانين حقيقي بديعي درکينه يول آچيلير.

روماندا معنوي و رئال تاريخي کئچميشيميزه نيهيليست[93] موناسيبتله باغلي تنقيدي مؤوقئع، فيکريميزجه، کئچميشه ايرونييالي[94] و يا شوبهه­­لي باخيشي پوست­مودئرنيزمين نظري پرينسيپ­لريندن بيري کيمي فهم ائتمک­له ده باغلي­دير.حال­بوکي، پوست­مودئرنيزم­ده کئچميشه ايرونييالي و يا شوبهه­لي باخيش موطلق پرينسيپ دئييل.

ج. جانئتين نظري گؤروشلرينده پوست­مودئرنيزمين بو پرينسيپي مئتاتئکستوالليق آدلانير و تئرمينين مضمونو آشاغيداکي کيمي آچيلير: «متنده اؤزوندن اوول­کي متنين ايضاحي و چوخ واخت اونا تنقيدي موناسيبت». (ايليا ايلين، گؤستريلن مقاله­سي، صح.) گؤروندويو کيمي، پوست­مودئرنيزمينده اؤزوندن اوول­کي متنه موناسيبت وار، آمما بو هميشه تنقيدي موناسيبت دئمک دئييل.

20- جي عصرين سونونون روحي کونسئپسيياسي کيمي« (ايليا ايلين) پوست­مودئرنيزمين کونسئپتوال اساسيندا کئچميشه (معنوي ده­يرلره و ايرثه) قاييديش اساس ايستيناد نؤقطه­لريندن بيري­دير.» چاغداش پوست­مودئرنيست فيکرين اؤنجوللريندن اولان اومبئرتو ائکو[95] (مشهور ايتاليان عاليمي و يازيچيسي­دير. «قيزيل­گولون آدي»[96] ، «فوکوننو يايي»[97] ، «آدا»[98] و «باودولينو»[99] رومانلاري­نين، مودئرنيزمه و پوست­مودئرنيزمين ائستئتيکاسينا داير آراشديرمالارين موعلليفي کيمي مشهوردور- ت.س.) بئله حئساب ائدير کي، «پوست­مودئرنيزم مودئرنيزم­دن فرقلي اولاراق کئچميشدن ايمتيناع ائتمير و اونو قبول ائدير» ( ق.قولي­يئو. گؤستريلن مقاله­سي. صح. 179.)«ياريمچيق ال يازما»دا کئچميشه قاييديشي، کلاسسيک ده­يرلره ايستينادي چاغداش حياتين پوروبلئم­لري دوغورموشدو. کئچميش چاغداش زامانا، دونيايا تأثير واسيطه­سي ايدي، اوبرازلي دئميش اولساق ، رومان چاغداش دونيانين «چوروموش عزالاريني» کئچميشين حئسابينا برپا ائتمک ايسته­يي­دير.

«ياريمچيق ال يازما»دا شاه ايسماييل[100] دؤورونه قاييديشدا شاه ايسماييل اوبرازي دا يازيچي­نين بو ايسته­يي گئرچک­لشديرمه تشببوسونون وارياسييالاريندان[101]بيري­دير.

تنقيدي ادبييات­لاردا رومانين بو خططينده شاه ايسماييل­لا باغلي تاريخي حقيقت­لرين، اونون شخصيييتي­نين تحريف و يا اينکاري ايله باغلي چوخ جيددي تنقيدي فيکيرلرين سسلندييي­ني نظره آلاراق، اؤنجه بديعي متن ماتئريالي اساسيندا تاريخي حقيقتين بديعي حقيقته چئوريلمه­سي­نين خوصوصييت­لريني آشکارلاماغا چاليشاق.

روماندا شاه ايسماييلين حياتي و حؤکمدار کيمي فعالييتي بوتونلوکده يوخ، فراقمئنتال[102] اولاراق تصوير اوبيئکتينه[103]چئوريلميشدير. شاه ايسماييل چالديران[104] دؤيوشو عرفه­سينده و زامانيندا بديعي تصوير و تحليلين مرکزينه چکيلير. شاه ايسماييل­لا باغلي حيسس­لرده سوژئت خططي اوچ اساس اوبرازين طالئع­يينه ايشيق سالير: شاه ايسماييل، لـله حوسئين به­ي[105]، شاه ايسماييلين اوخشاري خيضر[106]. حاديثه­لر ايسه شاه ايسماييلين بير- بيري­نين آردينجا الده ائتدييي تاريخي غلبه­لردن فاجيعه­وي چالديران دؤيوشونه دوغرو اينکيشاف ائدير. البتته، روماندا شاه ايسماييلين چالديران دؤيوشونه قدرکي تاريخي غلبه­لري­نين تفصيلات­لي تصويري يوخدور. عومومييتله، ائپيک تفصيلات بو رومان اوچون سجيييه­وي دئييل. اثرده شاه ايسماييلين تاريخي غلبه­لرينه موعيين ايشاره­لر وار.

همين ايشاره­لر بيزه چالديران دؤيوشو عرفه­سينه گليب چيخان حؤکمدارين بؤيوک بير ظفر يولو کئچمه­سي حاققيندا تصووور ياراتماغا قاديردير ( البتته کي، بو زامان اوخوجونون شاه ايسماييل حاققيندا تاريخي حقيقت­لره ، اونون بؤيوک غلبه­لرينه دايير معلوماتا ماليک اولماسي نظره آلينير). شاه ايسماييلين شئيباني خان[107] اوزرينده­کي تاريخي غلبه­سي حؤکمدارين دؤيوش­قاباغي دوشونجه­لرينده اوخوجو يادداشيني اويادير و اونونلا بيرله­شه­رک تاريخي حاديثه­نين کيفايت قدر احاطه­لي مضموندا ايدراکينا ايمکان وئرير: «صاباح آغير گون ايدي. حربي مشورته چاغيرميشدي. دوشونجه­سي، فيکري- ذيکري شاه­ين سون زامانلار آنجاق اؤزبک شئعيباني ايدي. بيلميردي نه اوچون، آمما اونون اليندن زنجير چئينيردي.»

روماندا شاه ايسماييلين شيروان[108] سفرينه ده ايشاره وار. لاکين بو ايشاره اولوب- کئچميشلرين موعيين موناسيبت­له خاطيرلانماسيندان عيبارت اولسا دا، منطيقي ايدراکين گوجو ايله بو، نوانس اوخوجويا( صؤحبت اينتئللئکتوال[109] اوخوجودان گئدير) چوخ شئي دئيير. لاکين «ياريمچيق ال­يازما»دا شاه ايسماييلين و اونون ياراتديغي دؤولتين طالئعينده بؤيوک ايز بوراخان چالديران دؤيوشو ان موختليف راکورسلاردان[110] بديعي تحليلين پرئدمئنتي اولور. بو دؤيوشله باغلي ائپيزودلاردا بيز شاه ايسماييلي سؤزون حقيقي معناسيندا اؤز تاريخي خاراکتئرين­ده گؤروروک. هم ده کامال عبدوللا بو تاريخي خاراکتئري کونکرئت[111] چيزگي و دئتال­لارين[112] رسمي واسيطه­سيله تاماميله جانلي شکيل­ده تقديم ائده بيلير. روماندا اوخويوروق:«عوثمانلي سولطان سليم­له[113] شاهين دؤيوشو چالديران آديندا بير کند واردي، اوردا باشلادي. شاه اؤزو دؤيوشه رهبرليک ائدير، سرکرده­لري جيناح­لارا بؤلور، هوجوم، ياخود گئري چکيلمه­لري بارده امرلر وئريردي.» چالديران دؤيوشونده­کي مغلوبييتين اوبيئکتيو و سوبيئکتيو سبب­لري تاريخ­چي­لرين اثرلرينده بوتون تفرروعاتي ايله اؤز عکسيني تاپميشدير . اوخوجو دا بوندان خبرداردير. ک.عبدوللا روماندا شاه ايسماييلي سون درجه آغيللي، حربي ايشي بيلن، ان چتين مقاملاردا بئله اؤزونو ايتيرمه­ين جسور بير سرکرده کيمي تصوير ائدير.

گؤزوموزون اؤنونده وضعيييت­دن آسيلي اولاراق قطعي قرارلار قبول ائدن، قوشونون دؤيوش تاکتيکاسي­ني تئز-تئز ده­ييشن، سون آنا قدر مغلوبيييتله باريشماق ايسته­مه­ين قهرمان بير سرکرده­نين اوبرازي جانلانير. ديوشون ان آغير مقاملاريندا کيمسه­يه حيسس ائتديرمه­دن ووروش مئيدانينا آتيليب، جسارتله دؤيوشمه­سي و بئله دؤيوشلرين بيرينده دوشمنين ان شؤهرتلي پهلواني مال­باش­اوغلونو[114] قيلينجلا ايکي­يه پارچالاماسي ائپيزودلاري شاه ايسماييلين تاريخي خاراکتئريني نه­اينکي ان آيدين جيزگيلرله گؤسترير، هم ده بو تاريخي خاراکتئري بير قدر ده دولغونلاشديرير و تاماملايير.

نظره آلساق کي، شاه ايسماييلين جسور دؤيوشجو و سرکرده خاراکتئري حاققيندا عئيني دؤيوش ائپيزودو حاققيندا موختليف سجيييه­لي اينسانلا- شاه ايسماييلا فرقلي موناسيبت بسله­ين لـله حوسئين به­ي و خيضر (ائپيزودون دانيشيلديغي مقامدا ايسه شاه) دانيشير، اوندا ائپيزودون چيلپاق حقيقت اولماسينا هئچ بير شوبهه قالمير. يئري گلميشکن، اوراسيني دا دئيه­ک کي، حقيقتين بو شکيل­ده تقديمي ک.عبدوللانين روماني­نين داوام­لي اوسلوب خوصوصيييت­لريندن بيري­دير.

شاه ايسماييلين تاريخي شخصيييت و حؤکمدار کيمي خاراکتئري­نين دولغونلوغو ايله تقديمينده اطرافداکي­لارين اونا موناسيبتي ده اهميييت­لي رول اوينايير.

بو باخيمدان لـله حوسئين به­ي اوبرازي روماندا خوصوصي معنا يوکونه ماليک­دير: «لـله گؤز قويوب فيکير وئرميشدي. شاه نه قدر کسکين، جسارتلي، هئچ کيمين گوناهيندان کئچمه­ين، هامي اطرافينا اؤز شاه­ليق و مورشيد مرتبه­سيندن باخان بير صاحيب­الزامان، بير شخصي-موقددس ايديسه و اؤزو ده بونا سؤزسوز اينانيرديسا، خطايي ( خيضير اولمالي­دير- ت. س.) بير او قدر حليم، خوش­خاصيييت، صولح­مراملي اينسان ايدي.» لـله حوسئين به­يين دوشونجه­لري اونا گؤره رئالليغين بديعي ايفاده­سي کيمي سسلنه بيلير کي، بيز اونون هر بير حرکتينده و عملينده شاه ايسماييلا سونسوز رغبتيني و صداقتيني موشاهيده ائديريک. چالديران دؤيوشوندن سونرا اون ايل اسيرليک حياتي ياشايان حوسئين به­ي لـله­نين حياتين هر جور عذابلارينا سينه گرمک، دؤزمک گوجو وئرن شاه ايسماييلا محببتي، اونا قوووشماق ايسته­يي­دير. اسيرليک حياتيندان قورتاريب شاه ايسماييلين آياقلاري آلتيندا اؤلمک اونون ان موقددس آرزودور. او دايم بو آرزويا جان آتير. لاکين «خوشبخت­ليک» مقاميندا فاجيعه ايله اوزله­شنده ايسه حقيقي شاه ايسماييل عوضينه اوخشاري گؤروشه­نده آلدانديغني، بوتون اوميدلري­نين پوچ اولدوغونو گؤرور. بو مقامدا لـله حوسئين به­ي جيسمن اؤلمه­ميشدن قاباق معنن اؤلور.

لـله حوسئين به­يين بو حرکتي بير اينسان و حؤکمدار کيمي شاه ايسماييلين بوتؤولويونو، داخيلي زنگين­لييي­ني، باشقا سؤزله کاميل اينسان خاراکتئريني تجسسوم ائتديرير.

شاه ايسماييل­لا باغلي سوژئتين رئال پلانداکي «اوخو»نوشو بئله­دير، لاکين بو سوژئتين يئگانه «اوخو»نوشو دئييل.

رومانا يازديغي «اؤن سؤز»لرين بيرينده موعلليف شاه ايسماييل­لا باغلي سوژئتين «داها چوخ تاريخي يوخ، بديعي بير ريوايتي» خاطيرلاتماسي مولاحيظه­سيني ده ايره­لي سورور.

بو مولاحيظه قطعييين تصادوف کيمي ايره­لي سورولمور و دئمک لازيمدير کي، دقيق موشاهيده­دن دوغور. عئيني زاماندا، سوژئتين معناسي ايله باغلي حقيقتي آچماق عوضينه بير قدر ده اؤرتويه بورويور، گيزله­يير.

شاه ايسماييل­لا باغلي سوژئت­ده­کي بيوقرافيک مضموم موعلليف بديعي ايفاده­سينده مقصد يوخ، واسيطه­دير. بو سوژئت­ده موعلليف نيييتي باشقا بير مضموم قاتيني اؤنه چيخارير.

شاه ايسماييل­لا باغلي سوژئتين قهرماني پولي­فونيک سجيييه­لي­دير. م. باختين دوستويئوسکي­نين رومان قهرمانلاريندان دانيشارکن يازير کي، «اگر خيالن اونلاين ايچريسينده ياشاديقلاري (ياشاتديقلاري اولمالي­دير- ت. س.) ايدئياني اونلاردان آييرساق، اوندا اونلارين اوبرازلاري تاماميله داغيلار. باشقا سؤزله ،قهرمان اوبرازي ايدئيا اوبرازي ايله آيريلماز شکيل­ده باغلي­دير. بيز قهرماني ايدئيادا و ايدئيا واسيطه­سيله گؤروروک، ايدئياني ايسه قهرماندا و اونون واسيطه­سيله گؤروروک». (م. باختين. دوستويئوسکي پوئتيکاسي­نين[115] پروبلئم­لري. باکي.2005،صح.124). شاه ايسماييل­لا باغلي سوژئت­ده اونون چالديران دؤيوشوندن سونرا غئيبه چکيلمه­سي بير چوخ حال­لاردا تاريخي حقيقتين تحريفي کيمي معنالانديريلميش­دير. او معنادا کي، تاريخي منبع­لرده چالديران دؤيوشوندن سونرا شاه ايسماييلين بير نئچه ايل حؤکمران­ليق ائتمه­سي فاکتي مؤوجوددور. لاکين صؤحبت تاريخي يوخ، بديعي ماتئريالا موناسيبت­دن گئدير. «ياريمچيق ال­يازما»دا شاه ايسماييل تاريخين يوخ، داخيلينده­کي ايدئيانين يوکونو چکير، دوستويئوسکي­ده اولدوغو کيمي، «قارشيميزدا ايدئيانين اوبرازي يارانير» (باختين). شاه ايسماييلين بوتون حرکت­لري­نين منطيقي اونون داخيلينده گزديردييي ايدئيا ايله ايضاح اولوناندير. باطيني صافليق و بوتؤولوک اونون عقيده­سي­دير. بو عقيده اونون بوتون وارليغينا حاکيم کسيلدييي اوچون بو عقيده-ايدئيادان کناردا شاه ايسماييل يوخدور. اينسان باطينن صاف و بوتؤو اولمالي­دير. شاه ايسماييلين بو ايدئياسي منبعيني منسوب اولدوغو دين­دن گؤتورور و ماهيييت­جه اينسان حياتي­نين معناسي موطلق باشلانغيجا باغلي­ليغيندادير ايضاحينا گلير.

شاه ايسماييل چالدران دؤيوشونده مغلوب اولور. تاريخي منبع­لردن ده معلومدور کي ، سولطان سليمين غلبه­سي داها چوخ اودلو سيلاحين-خوصوصن توپلارين حئسابينا تأمين اولونور. شاه ايسماييل سولطان سليمين محض بو جور غلبه­سي ايله باريشا بيلمير. شاه ايسماييل سولطان سليمين غلبه­سينده «شئيطاني» قوووه­نين ايشتيراکيني دونيانين نيظامي­نين پوزولماسي کيمي باشا دوشور و بئله حياتي قبول ائتمير.

شاهليق تاختيني اؤز اوخشارينا وئرنده حرکتي­نين معناسيني بئله ايضاح ائدير:«

- بيز بير کيمسه­ني آلداتميريق. باطيلين بير معناسي يوخموش، اصل مسله ظاهيرده ايميش. ساخلا بونو هوشوندا من بو بويدا مملکتي فلاکت­دن ساخلايا بيلمه­ديم. من آرادان چيخيرام. نييه­سيني هئچ سورما. بيليرسن، قولاغيما سس گلدي گؤي­دن: «هامي سني سئون­لر بوردادي» دئدي. شاه- مردانين سسي­ايدي.»

بو سؤزلر ايلک نؤوبه­ده شاه ايسماييلين زامانا ائعتيراضيني ايفاده ائدير. شاه ايسماييلين حييله و مکردن اوزاق طبيعتي حييله و مکر زاماني­نين گلديييني درک ائدينجه، حؤکمدارليق تاختيندا اوتورماغي اؤزونه روا بيلمير. بو خاراکتئرله و بو زاماندا «بو بويدا مملکتي فلاکت­دن ساخلايا بيلمه­يه­جه­ييني» باشا دوشودويو مقام­دا «من آرادان چيخيرام» دئمه­سي تاماميله منطيقي­دير و تورکون خاراکتئريني دولغونلوغو ايله عکس ائتديرير.

ک. ولي­يئو[116] شاه ايسماييلي چالدران دؤيوشونده­کي مغلوبيييتي ايله کوراوغلونون[117] «ايندي بيج اييامي­دي» دئييب «کوراوغلولوغونو» يئره قويماسي آراسيندا منطيقي علاقه گؤرمک­ده تاماميله حاقلي­دير: «چالدران دؤيوشو و عوموم­تورک فاجيعه­سي­نين بير دؤورونون داستان ديلين­ده­کي ايفاده­سي «کوراوغلو»دور». (ک. و .نريمان­اوغلو[118].شاه ايسماييل- سولطان سليم ساواشي «اولدوز» ، 2004، 18 ، صح. 18).

شاه ايسماييلين «باطيلين بير معناسي يوخموش» و کوراوغلونون«ايندي بيج اييامي­دي» قناعتلري ده­ييشن زامانا رومان و داستان قهرمانلاري­نين عئيني باخيش بوجاغي­نين عکسي­دير. بو معنادا «ياريمچيق ال­يازما»داکي شاه ايسماييل خططي «چالديران دؤيوشو و عوموم­تورک فاجيعه­سي­نين بير دؤورونون» چاغداش نثر تفککورو ايله بديعي اينعيکاسي­دير. «کيتابي- دده قورقود» داستاني ايله شاه ايسماييل­لا باغلي متني تورکون جنگاورليک روحو ،عقيده بيرلييي - باطيني تميزليک و آللاها اينامين توکنمزلييي ايدئياسي بيرله­شديرير. «کيتابي- دده قورقود» قهرمانلاري ايله شاه ايسماييل دونياسي بير- بيريني تاماملايير، اينسانين معنوي- روحاني دونيايا باغلي­ليغي­نين باشلانغيجيني و سونونو سيمووللاشديرير[119]، بورادا «ميف­دن اودلو سيلاحين چيخماسينا قدر اوزانان زامان يولو بيتير» (ک. و. نريمان­اوغلو. گؤستريلن مقاله­سي. صح. 18.)

تاريخه ان عومومي باخيش اساسيندا ادبي- ائستئتيک دوشونجه­يه نوفوذ ائتمه­يه چاليشان و بونا اساسن نايل اولان تنقيدچي اسد جاهانگير اينگيليس فيلوسوفو فرئنسيس بئکون[120] و عبدولواحيد يحيانين[121] فيکيرلريني عومومي­لشديره­رک يوخاريدا حاققيندا دانيشديغيميز مقاله­سينده بئله بير قناعته گلير کي، آللاه­لا اينسانين وحدتده اولدوغو ازلي، ايلکين حقيقت­دن دوشونجه ايکي ايستيقامت­ده ساپيب[122]: قديم دوشونجه­نين قهرماني داها چوخ اينسانسيز آللاه، چاغداش دوشونجه­نين قهرماني ايسه آللاه­سيز اينساندير. اساس مسله ايسه اونلارين بيرلييي­دير. دوغوردور، لاکين «اينسانسيز آللاه» قديم دوشونجه­نين قهرماني کيمي داها چوخ غرب­ده اؤزونو گؤستريب. شرقين قديم دوشونجه­سينده اينسان آللاها اينام­دان کناردا دئييل. شرق دوشونجه­سينده­کي ساپينتي- اينسانين آللاه­سيزلاشماسي ايسه چاغداش زامانين پوربلئمي­دير و بو معنادا «دوغورودان دا اساس مسله اونلارين بيرلييي­دير».

بو معنادا خيضر اوبرازي اوزرينه قاييتماق ضرورتي يارانير. رومانلا باغلي ايلکين تصوووراتدا او، تاريخي صورتدير. منبع­لرده سولطانعلي ميرزه افشاردان[123] شاه ايسماييلين اوخشاري کيمي صؤحبت آچيلير. خيضرلا سولطانعلي ميرزه افشارين روماندا ايکي موختليف اوبراز کيمي تظاهورو بيرينجي­نين ايدئيا- ائستئتيک يوکونون تاماميله فرقلي اولماسيندان ايره­لي گلير. خيضر اوبرازي­نين داشيديغي ايکينجي ائستئتيک يوک شاه ايسماييل اوبرازي­نين سيمووليکاسيني آچماقلا باغلي­دير. بو معنادا خيضر هم ده شاه ايسماييلين چالديراندان سونراکي خاراکتئريني ايفاده ائدير. شاه ايسماييلين جنگاور اوبرازي خالقين گئن يادداشيندا چالديران دؤيوشونه قدرکي فعاليييتيي­له تجسسوم­له­نير. چالديراندان سونرا اون ايل ياشايان شاه ايسماييل يوخ، شاعير خطايي ايدي. رومانين شاه ايسماييل سوژئتي­نين بيزه ديکته ائتدييي بو قناعت موعلليفين متنه «سوبيئکتيو آچيقلامالاريندان» بيري­نين مضمونونا موعيين آيدينليق گتيرير: «چالديراندا هلاک اولان شاه ايسماييل­لا چالديراندان سونرا حاکيميييتيني اون ايل داها سوردورموش شاه ايسماييل آراسيندا بير اساس فرق وار. او فرق شاه ايسماييلين اؤزو ايله اونون بنزه­ري خيضر آراسيندا اولان فرقدير، وسسالام». بو فيکره شريک اولماقلا ياناشي، «شاه ايسماييلين اؤزو ايله اونون بنزه­ري خيضر آراسيندا اولان فرق»ين باشقا بير آچيليشينا دا ديققت يئتيرمک لازيمدير. روماندا شاه ايسماييل و خيضر باشقا- باشقا «دونيا»لارين اينسانلاري کيمي تجسسوم تاپيرلار. موعيين شرطي­ليک­له بو «دونيا»لاري آللاه­لي و آللاه­سيز اينسان ائپوخالاري[124]کيمي ده فورموله ائتمک اولار. شاه ايسماييل­دان فرقلي اولاراق خيضر آللاهي ياددان چيخاريب مادديياتا اوز توتان و اؤزونو اوندا تاپان «دونيا»يا کئچيدي تمثيل ائدير. بو يول معنوي موفليسلشمه­يه آپارير. «چونکي ماددي دونيانين ماهيييتينده ائنيش دورور». ( ا. جاهانگير. گؤستريلن مقاله­سي. صح. 244). «يارمچيق ال­يازما» رومانينداکي دده قورقودلا باغلي متن همين «ائنيش» پروسئسيني عکس ائتديرير.

ميفولوژي اوبرازلارين «ياريمچيق ال­يازما»داکي موعاصير حيات پلانيندا تصويري دونيا ادبيياتي­نين تجروبه­سي و نظريييه­سي باخيميندان تاماميله باشا دوشولندير. م.باختين دوستويئوسکي­نين ياراديجيليغي اساسيندا پولي­فونيک رومان نظريييه­سيني اساسلانديراندا بو مسله­يه ده توخونموشدور.

باختين پولي­فونيک رومانين بير ژانر[125] کيمي دوروست درک ائديلمه­سي اوچون اونون منبع­لريني موعيين­لشديرمه­يي واجيب حئساب ائدير. بونا گؤره ده، «کلاسسيک آنتيک دؤورون» سونونا ياخين و سونراکي ائللينيزم[126] دؤورونده ظاهيرن کيفايت قدر رنگارنگ، لاکين داخيلي قوهوملوق اساسيندا علاقه­لي اولان و اونا گؤره ده قديم­لرين اؤزلرينين «جيددي- گولوش ساحه آدلانديرديقلاري چوخ­سايلي ژانرلاري»ني ( سوفرونون[127]ميم­لري، سوکرات[128] ديالوقلاري، مئنيپپ[129]ساتيراسي[130]و س.- ت.س.) اوچ اساس خوصوصيييتي­نين پولي­فونيک رومانين فورمالاشماسينداکي جيددي اهميييتيني خوصوصي نظره چارپديريردي. بيرينجي خوصوصيييت کيمي، او، گؤستريردي کي، ميفيک قهرمانلاري و کئچميشي­نين سيمالاري بو ژانرلاردا بيله­ر­ک­دن و خوصوصي اولاراق موعاصيرلشديريلميشدير و اونلار بيتمه­ميش موعاصيرليک­له فاميليار تماس مکانيندا حرکت ائدير و دانيشيرلار. باختين بونو «بديعي اوبراز قورولوشونون ده­ير- زامان مکاني­نين اؤزونون کؤکلو شکيل­ده ده­ييشمه­سي» کيمي قييمت­لنديرير.

باختين جيددي- گولوش ژانرلاري­نين «ريوايت­لره اساسلانماديغيني» و «اؤزلريني اونلارين واسيطه­سيله ايشيقلانديرماديغيني»، عکسينه، «شعورلو شکيل­ده تجروبه­يه و آزاد تخييوله اساسلانماني» و بو يوللا «آز قالا ريوايت­دن تاماميله آزاد اولاجاق بير اوبرازين مئيدانا چيخماسي» پولي­فونيک رومانين فورمالاشماسينا تأثير گؤسترن ايکينجي خوصوصيييت حئساب ائدير.

باختين پولي­فونيک رومانا مخصوص چوخ­اوسلوبلولوق و چوخ­سسلي­لييين، همچينين «علاوه ژانرلاردان- مکتوبلاردان، تاپيلميش ال­يازمالاردان، سؤيله­نيلميش ديالوق­لاردان، يوکسک ژانرلارا ائديلميش پاروديا­لاردان[131] گئنيش شکيل­ده ايستيفاده­ني»ن جيددي- گولوش ژانرلاريندان گلمه اوچون خوصوصييت حئساب ائدير.

 بو خوصوصييت­لر ک.عبدوللانين رومانين ايدئيا- اوبراز و بديعي ستروکتوروندا[132] کيفايت قدر داواملي طرزده اؤزونو گؤسترير. ميفولوژي زامان­دان گئرچک زامانا، داستان پوئتيکاسيندان چاغداش رومان پوئتيکا­سينا کئچيدين مئخانيزميني[133] آچير.

ک.عبدوللا «ياريمچيق ال­يازما»دا زامان حاققيندا بؤيوک حقيقتي (يا بلکه ده ان آجي حقيقتي) اوخوجويا تقديم ائتمک يولو توتور . بوتون رومان حقيقتين عذابلي دوغولوشوندان عيبارت­دير. ک.عبدوللا بو پروسئس­ده واسيطه­چي رولوندادير، پروسئسين گئديشينه قطعييين موداخيله ائتمير. حقيقتي بو جور آچماق اوصولو پولي­فونيک رومانا «سوکرات ديالوق­لاري»ندان گليردي. يازي­چي «سوکرات ديالوق­لاري» اوچون خاص اولان ايکي اساس اوصول­دان مهارتله بهره­له­نير. ايستينطاق پروسئسينده؛ باياندير خانين اورتايا چيخارماق ايسته­دييي حقيقت- اوغوزون ايچدن پارچالانماسي، بونون سبب­لري و سببکاري مسله­سي سينکريزا[134]( موختليف نؤقطئيئ نظرلرين موقاييسه­سي اوصولو) و آناکريزا[135]( هم­صؤحبتدن سؤز آلماق، اونو دئمه­يه تحريک ائتمک، اونو اؤز فيکريني سؤيله­مه­يه، هم ده آخيراجان سؤيله­مه­يه مجبور ائتمک اوصولو) اوصوللاري ايله آشکارلانير. بو اوصول سوژئتين حرکت مئخانيزميني تنظيم­له­يير، فورماسيني موعيين­لشديرير.

«ياريمچيق ال­يازما»نين هر­طرفلي درکي­نين زامانا ائحتياجي وار. آنارين اي. صمد­اوغلونون «قتل گونون» روماني حاققيندا دئدييي بير فيکري ايقتيباس ائتسک، بئله ده دئمک اولار کي، «ياريمچيق ال­يازما» بير اوخونوشدا قاورانيلان[136] اثر دئييل. خوصوصن رومانين ديلينده­کي چوخ­سسلي­ليک، بديعي نيطقين ديالوژي[137] خاراکتئري «متن»لرين موختليف جور قاورانيلماسينا شراييط يارادير. رومانين ايدراکي زاماني پوست­مودئرنيزمي ده ،باختينين پولي­فونيک رومان نظرييه­سيني ده، دونيا ادبيياتي­نين پوست­مودئرنيست و پولي­فونيک رومان تجروبه­سيني ده، يازيچي­نين بو ائستئتيک کونسئپسييالاردان و ادبي تجروبه­لردن کيفايت قدر يارارلانماق ايمکاني دا، چاغداش زامانين يازيچي و اوخوجويا «ديکته»لريني ده نظره آلماق لازيم گلير.

رومانين ايدئيا پولي­فونيزمي، ستروکتور کئيفييت­لري عنعنه ياراتماق گوجونده­دير. چونکي بو رومان عنعنه­دن ياراديجيليقلا بهره­لنمه­نين نومونه­سي­دير. بيز بو قناعت­ده­ييک. ان صحيح فيکري ايسه زامان دئيه­جک.



[1] Kamal Abdulla

[2] Yarimçiq əlyazma

[3] Irfan Ülkün

[4] Umberto Ekosu

[5] T. Haciyev

[6] N. Cəfərov

[7] Anar

[8] A. Hüseynov

[9] Z.Yaqub

[10] Ə. Cahangir

[11] E. Hüseynbəyli

[12]Ə.R. Xələfli

[13] Polemik مباحيثه، مناظيره، يازيدا بير- بيرينه توققوشماق. :

16 Anənəvi سوننتي :

[15] Səciyyəviبير شخصه يا شئيه خاص اولان :

[16] Kolorit خصوصيييت ، بير شئيين اؤزونه مخصوص خوصيييتي. :

[17] Ilyi İlin

[18] Konsepsiya : هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيكير؛ گؤروشلر سيستئمي.

[19] İnterpretasiya ايضاح، تفسير، ادبي اثر و يا آرتيست طرفيندن ياراديجي صورتده ايفا ائديلمه­سي. :

[20] Variant هر هانسئ بير ادبي، بديعي، موسيقي و س. اثرين ياخود اونون بير حيصصه­سينين موختليف رئداكسييالاريندان بيريسي.

[21] Estetika توازن، اعتدال، مجازاً گؤزلليك :

[22]Demiurq:افلاطون ايده­آل فلسفه­سينده آللاه

[23] Status سيياسي حق(بورادا دئميوروق ستاتوس= ايلاهي حوقوق) :

[24] R.Bart

[25] Q.Quliyev

[26] Prinsipial اصولي، بنيادي، اساسي :

[27] Materialمادده :

[28] Dədə Qorqud

[29] Publisistik ايجتيماعي- سيياسي مؤوضوع دا اثرلر يازان يازيچي؛ موحررير :

[30] Motivموسيقي و يا باشقا صنعت اثري مؤضوعسونون اساس عونصوري :

[31] kredo

[32] Qazan xan

[33] Beyrək

[34] Burla xatun

[35] Mifoloji : ميفولوگييايا (ميف­لر، ميفيك ريوايت­لر توپلوسو؛ اساطير) عاييد اولان

[36] Obraz شخصييت :

[37] Xarakterخاصييت

[38] Tendensiya ميل، تمايول ايده :

[39] Qidalanır:جانلانير

[40] İntuitiv:شهودي، ايلهام آلينميش

[41] tendensia:تمایول،مئیل

[42] Kontekstزمينه :

[43] Sosialمورکب سؤزلرين سوسياليست معناسيندا اولان بيرينجي تركيب حيصصه­سي :

[44] Sapinti

[45] kataklizim:فاجيعه،کون فيکون

[46] Süjet سوژه:

[47]:funksiya:فعاليييت دايره­سي ، وظيفه

[48] Bayandir xan

[49] Bəkil

[50] Alp Aruz

[51] detektiv جاسوس­لارين ماجرالاريني تصوير ائدن اثر. :

[52] Kriminalistika جينايتي تدقيق اوصوللارينا اؤيره­نن حوقوقي علمي مرکزي :

[53] Boğazca Fatma

[54] Intimدروني، ايچدن گلن :

[55] Siravi رهبر ايش ده اولمايان، باشقالاريندان فرق­لنمه­ين؛ عادي. :

[56] Intriqaحييله ،فتنه :

[57] Stimul وادار ائديجي سبب :

[58] Realliği : حقيقتده مووجود اولان ، گئرچک

[59] Arşin Dirək Təkür

[60] Şöklü məlik

[61] Təpəgöz

[62] Epizod احوالات، حاديثه، ناغيلين بير قولو- حاديثه­سي :

[63] Tragik فاجيعه­­لي :

[64] Təkgözun

[65] İç Oğuz

[66] Diş Oğuz

[67] İnformativ معلومات، آگاهي، اؤيرديجي. :

[68] Ilğim سراب :

[69] Eyforiya:سرخوشلوق

[70] Basat

[71] M.Süleymanli

[72] Köç

[73] Hürü qari

[74] İmir

[75] Çiçək

[76]Arsenal:سيلاح آنباري

[77] Predmet اجزاء، مادده، نسنه :

[78] Avtonom مستقيل :

[79] Konseptual عومومي آنلايش، عومومي تصصور. :

[80] M. Baxtin

[81] F.dostoyevki

[82] Fenomen:پديده

[83] Q.Quliyev

[84] C. Canet

[85] İntertekstualliq

[86] Metatekstualliq

[87] Faktik گئرچك، حقيقت فاكتلارا اساسلانان

[88] Kompozisiya : ادبييات و اينجه صنعت اثرلرينين قورلوشو و اونلارين حيصصه­لري آراسيندا قارشيليقلي علاقه

[89] Dekonstruksiya: تيکيليشي پوزما(فارسجا=شالوده شکني)

[90] Prinsipi هر هانسئ ايشده اساس رهبر اددعا، گؤزلنيلمه­لي اولان شرط. :

[91] Destruksiya ويران ائدن، اوچوران :

[92] Konstruksiyaهر هانسئ بير تيكينتي­نين، قورغونون، مئخانيزمين حيصصه­لرينين قارشئ ليقلئ يئرلشمه­سي، قورولوشو، ها : بئله بوجور قورولوشلو تيكينتي، قورغونون، مئخانيزمين اؤزو.

[93] Nihilist هامئ­نين قبول ائتدييي نورما، قايدا و قانونلارا، پرينسيپ­لره منفي موناسيبت بسله­ين آدام، ايفراط سكئپتيك. :

[94] İroniya كنايه :

[95] Umberto Eko

[96] Qizilgülün adi

[97] Fukonnu yayi

[98] Ada.

[99] Baudolino

[100] Şah İsmayil

[101] Variasiya اساس موسيقي مؤوضوسونون، اونون آيرئ- آيرئ ائلئمنت­لريني(ريتم، هارمونييا و س.). ده­ييشديرمك، يولو ايله باشقا شكله سالينماسئ.

[102] Fraqment قيريق، پارچا :

[103] Obyekt تامامليق :

[104] Çaldiran

[105] Lələ Hüseyn bəy

[106] Xizr

[107] Şeybani xan

[108] Şirvan

[109] İntellektualضيالي، آيدين-فيکير :

[110] Rakurs:نوقطئيئ نظر، باخيم

[111] Konkret معين، دقيق :

[112] Detalان خيردا تفرروعاتلار، بؤلوم، قيسمت. :

[113] Sultan Səlim

[114] Malbaşoğlu

[115] Poetika شعرييت، شاعرانه، گؤزلليك :

[116] K.Vəliyev

[117] Koroğlu

[118] K.V. Nərimanoğlu

[119] Simvol رمز، ايشاره، علامت :

[120] Frensis Bekon

[121] Abdülvahid Yəhya

[122] sapmaq:نظرده توتماق

[123] Sultanəli Mirzə Əfşar

[124] Epoxa زامان، دؤور، عصر :

[125] Janr اوسلوب، طرز :

[126] Ellinizm اسكندرين استيلاسيندان سونرا باشلانان قاريشيق يونان- شرق مدنيتي­نين چيچك­لنمه­سي دؤور. هئلئنيزم :

[127]Sofro

[128] Sokrat:سوقراط

[129] Menipp: منيپوس، يونانين اسکي کلبي مسلک فيلوسوفلاريندان، منيپوسي طنزين تمل داشيني قويان

[130]Satira: جمعيييت ده كي منفي­ليكلري، عئيبه­جرليكلري گولمه­لي و كسكين شكلينده ايفشا و تصوير ائدن بديعي اثر.

[131] Parodia جيددي بير اثري گولونج بير طرزده تقليدي،نقيضه. :

[132] struktur اسكلئت، قورولوش، بنياد :

[133] Mexanizm بير شئييين داخيلي قورولوشو، سيستئمي. :

[134] Sinkriza

[135] Anakriza

[136] Qavranmaq درك ائديلمك، باشا دوشولمك. :

[137] Dialoji ديالوق ماهيييتين ده اولان، ديالوق (موكاليمه) شكلينده اولان. :

+ يازيليبدير  86/11/18ساعات 20:48  محمد صبحدل   |