
کامال عبدوللانین رومانی حاقدا/ت.سالام اوغلو/کؤچورن: ویدا ناصحی
کامال عبدوللانين[1] «ياريمچيق اليازما»[2] روماني 2004 - جو ايلين ادبي پروسئسينين محصولودور. کئچن بو آز موددت عرضينده ادبي موحيطده رومانلا باغلي موباحيثه و موذاکيرهلر اونو ايلين روماني کيمي قييمتلنديرمهيه جيددي اساس وئرير. موعلليف اؤزو رومانلا باغلي اوتوز يازي چيخماسي حاققيندا معلومات وئرسه ده، اثري «آذربايجان ادبيياتيندان اولاي» کيمي قييمتلنديرن تورکييهلي يازار عيرفان اولکونون[3] «آذربايجانين اومبئرتو ائکوسو»[4] آدلي اينتئرنئت يازيسيندا قزئتلرده، ادبييات درگيلري و اينتئرنئت صحيفهلرينده اثرله باغلي اوچ يوزدن آرتيق يازينين چاپ، اولونماسي، روس و فرانسيز ديللرينه ترجومهسينين ايشيق اوزو گؤرمهسي، ياخين زاماندا تورک ديلينه ده چئوريلهجهيي حاققيندا معلومات وئرير.
آذربايجان ادبيياتينين، تنقيد و ادبيياتشوناسليغينين بير چوخ تانينميش نومايندهلري - ت. حاجييئو[5]، ن. جعفروو[6]، آنار[7]، آ.حوسئيناوو[8]، ز.يعقوب[9]، ا.جاهانگير[10]، ائ. حوسئينبهيلي[11]، ا.ر.خلفلي[12] و ب. رومانلا باغلي موعيين مولاحيظهلر سؤيلهميشلر. بو فيکيرلرده رومانين صنعت فاکتي کيمي تصديق و اينکار ايله باغلي موعيين پولئميک[13] مؤوقئع نوماييش ائتديريلميشدير.
تنقيدچي ا. جاهانگير يازار:« پوستمودئرنيست يازيچي کيمي کامال عبدوللانين دوشونجهسينده زامانلار آراسينداکي فرق سيلينيب، بونا گؤره اونون رومانينين ديليني چيخماق شرطيله اثرده عنعنهوي[14] تاريخي اثرلر اوچون سجيييهوي[15] اولان خوصوصي کولوريت[16] يوخدور» ( ا، جاهانگير. دميرباشلار.«کؤرپو» ژورنالي، 2005 ،1 ، صح 251 ). فيکيريميزجه، پوستمودئرنيست يازيچينين اثرينده «عنعنهوي تاريخي اثرلر اوچون سجيييهوي اولان خوصوصي کولوريت» آختارماق منطيقي گؤرونمور. نظره آلساق کي، «پوستمودئرنيزم» قايداسيز دؤيوشدور«و بو زامان رسسام و يا يازيچي قايداسيز ايشلهيير، اونون اساس وظيفهسي حاضير قايدالار اساسيندا نهسه نؤوبتي بير شئي ياراتماق يوخ، هله يارانماقدا اولان اثرين قايداسيني موعيينلشديرمکدير» ( ايليا ايلين[17]. پوستمودئرنيزم 20 جي عصرين سونونون روحي کونسئپسيياسي[18] کيمي. ترجومه اينتئرپرئتاسييا[19] ا. جاهانگيريندير.« آذربايجان»، 2005 . 6 .صح.)، اوندا بو روماني عرصهيه گتيرن پرينسيپلري، « قايداسيز دؤيوش» قايدالاريني موعيينلشديرمک داها عئلمي واريانت[20] کيمي گؤرونور.
فيکريميزجه، بو زامان پوستمودئرنيست ائستئتيکا[21] اوچون چوخ سجييهوي اولان جهته خوصوصي ديققت يئتيرمک ضروريدير. «پوستمودئرنيست کونسئپسييايا گؤره، ياراديجي دئميورق[22] ستاتوسوندان[23] محروم اولموش صنعتکار اثر يوخ، متن يارادير. اصلينده هر بير اوخوجو متنين ياراديجيسي ستاتوسو قازانير. محض بونا گؤره ده «هر بير متن دايم (اوخوجو طرفيندن- ق.ق.) بورادا و ايندي يازيلير.»(ر.بارت[24])» (ق.قولييائو.[25] پوستمودئرنيزيم. «آذربايجان»، 2005 ،9 ،صح. 180)
«ياريمچيق اليازما» روماني تحليل ائديلرکن اثره ياناشماداکي بيرينجي پرينسيپيال[26] يانليشليق کامال عبدوللاني رومان متنينين يوخ، رومانين موعلليفي کيمي قبول ائديلمهسي ايله باش وئرير. حالبوکي پوستمودئرنيست ائستئتيکايا گؤره، متن تکجه موعلليف اوخونوشوندا رومانا چئوريلمير، او هم ده هر بير اوخوجونون قاوراييشيندا يئنيدن «اوخونور» و «يازيلير». «ياريمچيق اليازما»نين بيزه معلوم تفسيرلرينين هاميسيندا متنين موعلليف «اوخو»سو اساس گؤتورولموشدور. فيکريميزجه، اثره بوتون کسکين تنقيدي ياناشمالار اؤز باشلانغيجيني بوردان گؤتورور.
رومانين بديعي ماتئرياليني[27] تشکيل ائدن «ياريمچيق اليازما» متنينين«کيتابئ- دده قورقود»[28] داستانين ايلکين واريانتي، بو داستاني يازماغا حاضيرلاشان داستان موعلليفينين حاضيرليق قئيدلري اولماسي فيکري بديعي متنه موناسيبتده هر هانسي بير تدقيقاتچينين و يا اوخوجونون موستقيل اولاراق گلدييي قناعت دئييلدير. «ياريمچيق اليازما» دئييلن متنين اؤزونده ده بونا عاييد هئچ بير ايشاره يوخدور. بو فيکير متن موعلليفينه مخصوصدور و بديعي متنه «اؤن سؤز» کيمي دوشونولموش پارچالاردا اؤزونه يئر تاپميشدير:«اصلينده بو بئله اولوب!»- ياريمچيق اليازما بونا دئيير.« آمما گلهجک نسيللر بونو بئله يوخ، محض بو جور دويوب قبول ائتمهليديرلر!» داستانين متني ده بونو دئيير»
تنقيدچي ا. جاهانگير يازير:«کامال عبدوللانين بو کيتابي اينسانا قارشيدير: هاميدان هر شئي گؤزلهمک اولار. کامال عبدوللا عئيني زاماندا دده قورقود حاققيندا کيتابلار موعلليفي کيمي اؤزو- اؤزونه قارشي چيخير، اؤزو-اؤزونو اينکار ائدير.» (گؤستريلن مقالهسي. ص. 251.)
باشقا بير تنقيدي- پوبليسيستيک[29] يازيدا ايسه اوخويوروق:«تاريخه ساختا موناسيبت و ايدئياجا آنتيبشري، آنتياينساني موناسيبت، بير سؤزله، اگر بئله دئمک مومکوندورسه، ايدئياجا بو قدر ضيددييييتلي و ضررلي موتيولر[30] اوستونده قورولموش، قلمه آلينميش اثر («ياريمچيق اليازما» روماني نظرده توتولور- ت.س) ياشارليليق قازانا بيلمز، بديعي جهتدن نه قدر گوجلو اولورسا- اولسون»( ا.ر.خلفلي. «ياريمچيق اليازما»نين قالاني «کرئدو»[31] قزئتي، 5 مارت 2005- جي ايل)
بو «اوخو»لار اوريجينال دئييل و اؤز باشلانغيجيني موعلليف «اوخو»سوندان گؤتورور و سون نتيجهده ده رومانين يازيلما منطيقيني آشکارلايا بيلمير. اونا گؤره ده هر ايکي تدقيقاتچينين شرحلرينده «ياريمچيق اليازما» موعلليف «متن»يندن چيخيب بديعي اثر ستاتوسو قازانا بيلمير.
بوتون حاللاردا مقاله موعلليفلري «ياريمچيق ال يازما»متنينين ديکته ائتدييي بديعي حقيقتلردن يوخ، «کيتابي- دده قورقود» متنينين «ياريمچيق اليازما» متنيندهکي تحريفيندن دانيشماغا اوستونلوک وئريرلر. روماندا دده قورقود، قازان خان[32]، بئيرک[33]، بورلا خاتون[34] و ب. ادبي- ميفولوژي[35] اوبرازلارين[36] خاراکتئرينين[37] تحريف اولونماسي، ميللي- تاريخي وارليغيميزا خيانت ائديلمهسي کيمي فيکيرلر رومان متنينين تلقين ائتدييي حقيقتلر دئييل، «ياريمچيق اليازما» متنينه «کيتابي- دده قورقود» متني کيمي قييمت وئرمک تئندئنسيياسيندان[38] قيدالانير.[39]
رومانا قارشي کسکين تنقيدي موناسيبتلرده قويولان بديعي- ائستئتيک طلب، اوندان عيبارتدير کي؛ ميللي- معنوي وارليغيميزين داياقلاري کيمي تاپينديغيميز ميفولوژي اوبرازلار اؤز طبيعتلريندن نييه چيخاريليب؟ باشقا سؤزله، کامال عبدوللانين بئيرهيي، قازان خاني، دده قورقودو، بورلا خاتونو بيز تانيديغيميز بئيرک، قازان خان، دده قورقود، بورلا خاتون دئييل. بو، دوغرودان دا، بئلهدير. داستان قهرمانلاري ايله رومان قهرمانلاري تامام باشقا- باشقا آداملاردير. بو بئله ده اولماليدير، ايلک نؤوبهده اونا گؤره کي، بو اوبرازلار فرقلي زامانلارين بديعي دوشونجه محصوللاريدير. ايکينجي بير طرفدن دده قوقورد، قازان خان، بئيرک، بورلا خاتون کيمي تانيديغيميز بو اينسانلار تاريخي شخصيييتلر دئييل، داستان قهرمانلاريدير و همين قهرمانلاري عئيني خاراکتئرده، عئيني سجييهده رومان قهرمانينا چئويرمک جيددي يازيچي مقصدي اولا بيلمز. باشقا سؤزله ،بو ماهيييتجه ک.عبدوللادان داستانين رومان واريانتيني ياراتماق طلبيدير و يازيچينين بو طلبين آردينجا گئتمهمهسي ده طعبييدير. ا.جاهانگيرين مقالهسينده اوخويوروق: «ميفيک دوشونجهيه بوتون بلدلييي ايله برابر کامال عبدوللا چاغداش اينساندير و مسلهلره سوسيال- تاريخي قاتدان يوکسکده دوران ايلاهي بير اوجاليقدان باخديغيني دوشونسه ده ،اصلينده، چاغداش دؤورون گؤزو ايله باخير.» (اسد جاهانگير.گؤستريلن مقالهسي، صح.251) ا.ر.خلفلي ده مسلهيه، دئمک اولار کي، عئيني باخيش بوجاغيندان ياناشير! «من باشا دوشورم، «ياريمچيق اليازما»ني يازديران بو گونون حقيقتلريدير. سيز هيجان طبيلي چالماق ايستهييرسينيز بير ده اونوتماياق کي، بديعي اثرين گوجو تاريخي حقيقته نه قدر سؤيکنمهسيندن ده چوخ آسيليدير.» ( ا. ر. خلفلي. «ياريمچيق اليازما»نين ياريسي «کرئدو» قزئتي، 26 فئورال 2005 جي ايل ) «ياريمچيق اليازما»دا مسلهلره «چاغداش دؤورون گؤزو ايله» و «بو گونون حقيقتلري» ايله باخيلماسي قناعتلري تنقيدچيلره بديعي متنين اينتويتيو[40] اولاراق تلقين ائتدييي دوغرو قناعتلردير. لاکين بو مولاحيظهلرده اينتويتيو اولاراق درک ائديلنلر دوزگون عئلمي نظري شرحيني تاپماميشدير. تنقيدچيلر «ياريمچيق ال يازما»نين بديعي حقيقتينده ايفاده اولونان موعاصيرلييي رومان موعلليفينين تاريخي حقيقتي «موعاصيرلشديرمهسي» کيمي قبول ائديرلر. تنقيدچيلرين بو مؤوقئعيندهکي يانليشليق «ياريمچيق ال يازما»ني تاريخي بير اثر کيمي قبول ائتمک تئندئنسيياسيندان[41] قيدالانير. حالبوکي «ياريمچيق ال يازما» بوتؤولوکده تاريخي پلاندا يازيلماميشدير. رومانداکي دده قورقودلا باغلي حيصصه موعاصير حيات و موعاصير اينسان کونتئکستينده[42] يازيچي گؤرومونون ايفادهسيدير، يازيچينين دونيا دويومودور. «ياريمچيق ال يازما»دا تاريخن صاف و بوتؤو اولان اخلاقيميزين (ايستر سوسيال[43]- سيياسي، ايستر ده معنوي- اخلاقي) گئتديکجه داها آرتيق ساپينتييا[44] اوغراماسي، اخلاقي کاتاکليزيملرين[45] سون حددي گؤستريلير. بو روماندا تاريخي ماتئريالا (فيکريميزجه داها چوخ سوژئت[46] و يا موتيو سويييهسينده) تامام باشقا بير ائستئتيک فونکسييا[47]وئريلميشدير. بوتون ماهيييت ده بو، ائستئتيک فونکسييانين دوزگون درک اولونماسيندا، عئلمي آچيليشيندادير. ائعتيراض ائديب دئيه بيلرلر کي، او حالدا تاريخي سوژئته و يا موتيوه نه ائحتياج واردي، موعاصير حياتي ائله موعاصير حيات ماتئرياللاري ايله يوکسک ايدئيا- ائستئتيک بوتؤولوکده ايفاده ائتمک ده اولاردي.( اوراسيني دا قئيد ائدک کي، بو جور مولاحيظهلر آرتيق سسلهنيب :« ايندي من دوشونورم: تاريخين بيرمقاميني آچماق اوچون حقيقتن داها گوجوسوز اولان، فيزيکي جهتدن اوزه دورا بيلمهين مقاميني قوربان وئرمک گرکديرمي؟ نه قدر عدالتليدير بونون اوچون دده قورقود دؤورونون هدف سئچيلمهسي؟») ( ا. ر. خلفلي. «ياريمچيق ال يازما»نين دؤردده بيري. «کرئدو» قزئتي، 19 فئورال 2005- جي ايل.) «ياريمچيق ال يازما»دا دده قورقود دؤورو هدف سئچيلمهييب، ايستيناد نؤقطهسي سئچيليب. دده قورقود دونياسي بو روماندا اينسانين سوسيال وارليغينا، معنوي اخلاقي عالمينه نوفوذون مئعياري کيمي قبول ائديليب.
«ياريمچيق ال يازما» رومانينداکي حاديثه و بو حاديثهلرين ايشتيراکچيسي اولان اوبرازلار «کيتابئ- دده قورقود» داستانينداکي زامانين حاديثهلري و ايشتيراکچيلاري دئييلدير. «ياريمچيق ال يازما»داکي باياندير خان[48]، دده قورقود، قازان خان، بئيرک، بکيل[49]، بورلا خاتون، آلپ آروز[50] و س. اوبرازلار «کيتابئ- دده قورقود» داستانيندان تانيديغيميز ميفيک اوبرازلارين آديني داشييان چاغداش اينسانلارين اوبرازيدير. «ياريمچيق ال يازما»داکي زامان ميفيک زامان تصوووراتي يارادان چاغداش زاماندير. بئله بير تصوووراتين ياراديلماسي سوژئت قورمانين بديعي اوصولو واسيطهسيدير. موعلليف بو گون اوچون ديل و آدقويما فاکتوروندان مهارتله فايدالانميش و «اليازما» متنينه يازديغي «اؤن سؤز»ده اؤزونون بديعي نييتيني مهارتله پردهلهيه بيلميشدير.
رومانين «کيتابئ- دده قورقود»لا باغلي متنينين سوژئت خططينين اساسيندا بئله بير حاديثه دورور: معلوم اولورکي، اوغوزدا جاسوس وار و بو جاسوس توتولور. توتولور، لاکين جزالانديريلماق عوضينه سربست بوراخيلير. بو، جمعيييتين باشچيسي بايانديرخاندا شوبهه يارادير و او ، جاسوس کيم طرفيندن بوراخيلديغيني اؤيرهنمک اوچون ايستينطاق قورور. همين «ايستينطاق پروسئسي» رومانين سوژئت خططينين اساسيني تشکيل ائدير. بو سوژئت ظاهيرن رومانا دئدئکتيو[51] خاراکتئري وئرير و اونون اوخوناقليليغيني شرطلنديرن ايلکين علامت کيمي نظره چارپير. لاکين سوژئت خططينين اساسيندا دوران حاديثه کريمينال[52] يوخ، سوسيال و معنوي- اخلاقي خاراکتئرلي اولدوغونا گؤره سؤزوگئدن جمعيييتين سوسيال و معنوي- اخلاقي دورومونو آچماق اوچون توتارلي واسيطه اولور.
جاسوسون توتولدوغو مقامدا اونون حرکتيني اوغوزا آغير بير ضربه کيمي قييمتلنديرن بوتون اوغوزو بهيلري سوندا اونو «گوناهسيز» ائلان ائدهرک آچيق بوراخيرلار. چونکي جاسوس بوغازجا فاطمانين[53] اوغلودور و بوغازجا فاطما هر بير اوغوز بهيينه ثوبوت ائده بيلير کي، بو، ائله سنين اوغلوندور. قيرخ اويناشلي فاطما ايله اوغوز بهيلرينن اينتيم[54] موناسيبتلريني جمعييتين معيشت اخلاقينين پوزولماسي کيمي قييمتلنديرمک اولار. لاکين اوغوز بهيلرينين اؤز شخصي طالئعلريني بوتون اوغوزون منافئعيندن اوستون توتمالاري و جاسوس آزاد ائدركن قطعيين ترددود ائتمهمهلري سوسيال اخلاقي پوزولموش جمعييتي گؤرونتويه گتيرير.
ايستينطاق پروسئسينده آغير سيناق قارشيسيندا قالان اوغوز بهيلري آنجاق اؤز شخصي طالئعلري اوچون ناراحاتليق حيسسي کئچيرير، سيراوي[55] بهيلردن توتموش «اوغوزون ديرهيي» قازانا قدر ان آلچاق حرکتلري بئله اؤزلرينه روا گؤرورلر. تکي جانلاريني اؤلومدن قورتارسينلار، تکي توتدوقلاري مؤوقئعدن محروم اولماسينلار.
ايچ اوغوزلا ديش اوغوز آراسيندا موناسيبتلرين گئتديکجه داها آرتيق کسکينلشمهسي، کيمين باشچي اولاجاغي اوغروندا آمانسيز موباريزه، بهيلرين داها يوکسک رياست پيللهسينه اوجالماق اوچون قارشيسينداکيني بوتون مومکون واسيطهلرله سيرادان چيخارماق ايستهيي، حتتا بونون اوچون اؤز قادينلاريندان بير واسيطه کيمي ايستيفاده ائتمهلري، يالانچي قورغولار- اويونلار قوروب آد قازانمالاري، ائلين طالئع يوکلو زامانيندا مين بير بهانه ايله قاچيب کافير تورپاقلارينا اوز توتمالاري، يوردون اؤلوم- قاليم زامانيندا بئله داخيلي موناقيشهلرين، شخصي اينتريقالارين[56] بيرلشمهيه مانئع اولماسي اوخوجونون چاغداش زامان و جمعييت حاققيندا دوشونجهلرينه ستيمول[57] وئرير.
يارانميش وضعيييتله باغلي رئالليغي[58] بوتون آيدينليغي ايله درک ائدن بايانديرخانين «آرتيق اوزون زاماندان بري ايکييه بؤلونموش قالين اوغوزون سؤزدهکي بيرلييي بو گون نييه توک قدر نازيک اولدو؟ اوغوز اؤنجه اؤز- اؤزنه ائحتيرام ائتمزسه، آرشين ديرک تکور[59]مو بو ائحتيرامي قيلاجاق، يا شؤکلو مليکمي؟»[60] کيمي جاوابي هاميميزا معلوم اولان اورک پارچالايان آغريلي سواللاري، «حاقسيز ايشلر اوغوزدا آياق آچيب يئرييير» ، «اوغوز پارچا- پارچا اولموش، منيم خبريم يوخ» ، «سوچ دا بيزيم اؤزوموزده» کيمي قناعتلري سؤزون ياشاديغيميزي جمعيييتدن گئتدييينه شوبهه يئري قويمور.
«ياريمچيق ال يازما» رومانينين دده قورقودلا باغلي متنينده زامان دا، مکان دا، اوبرازلارين آدي دا پوليفونيک مضمونلودور. تپهگوز[61] اوبرازي ايله باغلي ائپيزودون[62] داخيلي مضمونونو آچماقلا فيکريميزي ايضاح ائتمهيه چاليشاق.
بو ائپيزوددا آذربايجان- ائرمني ساواشينين ماهيييتي ايفاده اولونموشدور. اوغوزلارين تکگؤزه و اونون قوشونونا قارشي دورماسي کيفايت قدر تراگيک[63] بير وضعيييتين ايفادهسيدير. بو زامان اوغوزلارين بير- بيرينين آردينجا يول وئرديکلري سهولر- دوشمنين قوووهسيني لازيمي سويييهده قيمتلنديره بيلمهمک ( قازانين «تکگؤزون[64] لشکريني من آو ائده- ائده آولارام» دئمهسيني خاطيرلاماق کيفايتدير)، ايچ اوغوزلا [65] ديش اوغوزون[66] دوشمنه قارشي بيرلشه بيلمهمهسي، عومومي بلايا قارشي موباريزهدن يايينما فاکتلاري و س. آذربايجان- ائرمني ساواشينداکي مغلوبييتلريميزين سببلريني گؤز اؤنونه گتيرير.
رومانداکي تکگؤزون داستانداکي نهنگ تپهگؤزدن فرقلي اولاراق «سيسقا، بيچيمسيز بيريسي» اولماسي، اونون گوجونون و قوشونونون دا رئال قوووه يوخ، سئحرله، افسونلا باغليليغي بو وارليغين کيملييي حاققيندا موعلليف قناعتيني تجسسوملنديرير. فيکريميزجه، موعلليف «ديللري بيزيم ديل دئييل»، «دينلري بيزيم دين دئييل» اينفورماسيياسي[67] ايله بو قوووهنين کيمليييني آشکارلايير، اونون گوجونون ايلغيم[68] ائيفورييا[69] اولماسي قناعتيني عکس ائتديرير. تکگؤزون محض باسات[70] طرفيندن اؤلدورولمهسينده و اونا دا آناسي دوغان آسلانين يارديمچي اولماسيندا ائرمنييه قارشي ساواشدا غلبهنين پوزولماميش اخلاقدان کئچمهسينه اوستواؤرتولو ايشارهلر وار.
م. سولئيمانلينين[71] مؤوضوع، ايدئيا، اوبرازلار سيستئمي، ان باشليجاسي ايسه عومومي روحو باخيميندان «کيتابئ- دده قورقود» داستاني ايله باغلي اولان «کؤچ»[72] روماني حاققيندا بيز واختيله يازميشديق کي، «روماندا عئيني آدي داشييان، لاکين موختليف زامان کسيکلرينده ياشايان و فرقلي سجيييهلره ماليک اوبرازلار وار. مثلن، حورو قاري[73]، بکيل، ايمير[74] هم ايکينجي، هم اوچونجو زامان کسيکلرينده ياشايان، موختليف طالئعلي اوبرازلارين آديدير. بونا گؤره ده، اوبرازلارا قييمت وئرهرکن موختليف زامانلاردا ياشايان عئيني آدلي قهرمانلاري فرقلنديرمک لازيمدير. بيرينجي زامان کسيييندهکي بکيل اوبرازي ايله اوچونجو زامان کسييينده ياشايان بکيلي خاراکتئر، حاديثهلره موناسيبت، عقيده باخيميندان آييرماق لازيم گلير. رومان قهرمانلاري اؤزلريني تقديم ائدهنده آدقويماداکي بو شرطيليکلري حتتا اؤزلري ده نظره آليرلار:
- آدين نهدي، منيم آديم چيچکدي[75].
- منيم آديم بکيلدي. دؤردونجو بکيلم، بابالاريمين آديدي، يئددينجي بکيل چوخ گوجلو، چوخ ايري آدام اولاجاق.
- من ده يئددينجي چيچکم، يئددي ننهمين آدي چيچک اولوب.» (بو بارهده گئنيش باخ: ت، سالاماوغلو. موعاصير آذربايجان رومانينين پوئتيکاسي. باکي. «عئلم»، 2005 ، ،صح، 188- 189 )
بو منطيقله «ياريمچيق ال يازما» رومانينا ياناشساق، يئددي آرخا دؤنهنينين آدي بکيل، چيچک اولان بير خالقين چاغداش حياتيندان بحث ائدن و سوژئت خططينين «کيتابئ- دده قورقود» داستانيندان آلان بير اثرين قهرمانلارينين آدينين بکيل، چيچک، ياخود قازان، دده قورقود، بورلا خاتون اولماسيندا غئيري- منطيقي هئچ نه يوخدور. لاکين «ياريمچيق ال يازما» رومانينداکي قهرمانلاري آدلانديرماداکي شرطيلييين منطيقي آنجاق بو دئييلدير. رومان قهرمانلارينين بو جور آدلانديريلماسي موعلليف نيييتينين جيدديليييندن و احاطهليليييندن ايرهلي گلير. موعلليفين گئرچک رومان تفککوروندن خبر وئرير. محض رومان قهرمانلارينين داستان قهرمانلارينين آدي ايله ظوهور ائتمهسي ايکينجيلري ده بديعي اينعيکاس آرسئنالينا[76] داخيل ائدير. رومانين احاطه ائتدييي زامانين حودودلاري ميفيک کئچميشه دوغرو گئنيشلهنير. ميفيک زامان قاتينداکي ميللي- تاريخي وارليغيميزلا چاغداش زامانداکي وارليغيميز موقاييسه پرئدمئتينه[77] چئوريلير: «پوستمودئرنيستلرين فيکرينجه، متن هئچ واخت آوتونوم[78] شکيلده مؤوجود اولمور. اصلينده، پوستمودئرنيزمين متنه بو کونسئپستوال[79] موناسيبتينين اساسي م. باختين[80] طرفيندن قويولموشدور: تدقيقاتچي ف. دوستويئوسکينين[81] «پوليفونيک» (چوخسسلي) رومان کونسئپسيياسيني تحليل ائدرکن اونون اثرلريندهکي متنلرين اوندان اوول و اونونلا عئيني زاماندا مؤوجود اولان متنلرله ديالوقا گيرمهسي فئنومئنيني[82] اوزه چيخارميشدير.» (ق. قولييائو[83]. گؤستريلن مقالهسي.صح. 180.) اصلينده بو فيکير پوستمودئرنيزمين نظري پرينسيپلريندن بيرينين عئلمي شرحيدير. بئله کي، پوستمودئرنيزم نظريييهسينده متنلرين قارشيليقلي شکيلده تأثيري موهوم يئر توتور و فرانسيز عاليمي ج. جانئت[84] «ايکينجي درجهلي ادبييات» اثرينده اينتئرتئکستوالليق[85] ( بير متنده ايکي و داها آرتيق متنين مؤوجودلوغو)، مئتاتئکستوالليق[86] (متنده اؤزوندن اوولکي متنين ايضاح) و س.کيمي بئش تيپيني موعييينلشديرير. (بو بارهده گئنيش باخ: ايليا ايلين. گؤستريلن مقالهسي. صح. 169.) «ياريمچيق ال يازما» رومانينين («ياريمچيق ال يازما» متنينين يوخ) بديعي ماتئريالي «ياريمچيق ال يازما»متني ايله برابر «کيتابئ- دده قورقود» داستانينين متنيندن عيبارتدير. فاکتيک[87] «کيتابئ-دده قورقود» متني اوخوجونون يادداشيندادير. اوخوجو يادداشيندا «گؤروشن» «ياريمچيق ال يازما» متني ايله «کيتابئ- دده قورقود» متني «ديالوقا گيرير». پوستمودئرنيست روماني «اوخويان» اوخوجونون اثرين سوژئت کومپوزيسييا[88] سيستئمينه دئکونستروکسييا[89] پرينسيپي[90] ايله ياناشماسي ضرورتي و روماني دئستروکسييا[91] (سؤکمه) و کونستروکسييا[92] (قوراشديرما) اساسيندا ايدراکي ائحتيياجي دا بوردان دوغور و محض بو زامان رومانين حقيقي بديعي درکينه يول آچيلير.
روماندا معنوي و رئال تاريخي کئچميشيميزه نيهيليست[93] موناسيبتله باغلي تنقيدي مؤوقئع، فيکريميزجه، کئچميشه ايرونييالي[94] و يا شوبههلي باخيشي پوستمودئرنيزمين نظري پرينسيپلريندن بيري کيمي فهم ائتمکله ده باغليدير.حالبوکي، پوستمودئرنيزمده کئچميشه ايرونييالي و يا شوبههلي باخيش موطلق پرينسيپ دئييل.
ج. جانئتين نظري گؤروشلرينده پوستمودئرنيزمين بو پرينسيپي مئتاتئکستوالليق آدلانير و تئرمينين مضمونو آشاغيداکي کيمي آچيلير: «متنده اؤزوندن اوولکي متنين ايضاحي و چوخ واخت اونا تنقيدي موناسيبت». (ايليا ايلين، گؤستريلن مقالهسي، صح.) گؤروندويو کيمي، پوستمودئرنيزمينده اؤزوندن اوولکي متنه موناسيبت وار، آمما بو هميشه تنقيدي موناسيبت دئمک دئييل.
20- جي عصرين سونونون روحي کونسئپسيياسي کيمي« (ايليا ايلين) پوستمودئرنيزمين کونسئپتوال اساسيندا کئچميشه (معنوي دهيرلره و ايرثه) قاييديش اساس ايستيناد نؤقطهلريندن بيريدير.» چاغداش پوستمودئرنيست فيکرين اؤنجوللريندن اولان اومبئرتو ائکو[95] (مشهور ايتاليان عاليمي و يازيچيسيدير. «قيزيلگولون آدي»[96] ، «فوکوننو يايي»[97] ، «آدا»[98] و «باودولينو»[99] رومانلارينين، مودئرنيزمه و پوستمودئرنيزمين ائستئتيکاسينا داير آراشديرمالارين موعلليفي کيمي مشهوردور- ت.س.) بئله حئساب ائدير کي، «پوستمودئرنيزم مودئرنيزمدن فرقلي اولاراق کئچميشدن ايمتيناع ائتمير و اونو قبول ائدير» ( ق.قولييئو. گؤستريلن مقالهسي. صح. 179.)«ياريمچيق ال يازما»دا کئچميشه قاييديشي، کلاسسيک دهيرلره ايستينادي چاغداش حياتين پوروبلئملري دوغورموشدو. کئچميش چاغداش زامانا، دونيايا تأثير واسيطهسي ايدي، اوبرازلي دئميش اولساق ، رومان چاغداش دونيانين «چوروموش عزالاريني» کئچميشين حئسابينا برپا ائتمک ايستهييدير.
«ياريمچيق ال يازما»دا شاه ايسماييل[100] دؤورونه قاييديشدا شاه ايسماييل اوبرازي دا يازيچينين بو ايستهيي گئرچکلشديرمه تشببوسونون وارياسييالاريندان[101]بيريدير.
تنقيدي ادبيياتلاردا رومانين بو خططينده شاه ايسماييللا باغلي تاريخي حقيقتلرين، اونون شخصيييتينين تحريف و يا اينکاري ايله باغلي چوخ جيددي تنقيدي فيکيرلرين سسلنديييني نظره آلاراق، اؤنجه بديعي متن ماتئريالي اساسيندا تاريخي حقيقتين بديعي حقيقته چئوريلمهسينين خوصوصييتلريني آشکارلاماغا چاليشاق.
روماندا شاه ايسماييلين حياتي و حؤکمدار کيمي فعالييتي بوتونلوکده يوخ، فراقمئنتال[102] اولاراق تصوير اوبيئکتينه[103]چئوريلميشدير. شاه ايسماييل چالديران[104] دؤيوشو عرفهسينده و زامانيندا بديعي تصوير و تحليلين مرکزينه چکيلير. شاه ايسماييللا باغلي حيسسلرده سوژئت خططي اوچ اساس اوبرازين طالئعيينه ايشيق سالير: شاه ايسماييل، لـله حوسئين بهي[105]، شاه ايسماييلين اوخشاري خيضر[106]. حاديثهلر ايسه شاه ايسماييلين بير- بيرينين آردينجا الده ائتدييي تاريخي غلبهلردن فاجيعهوي چالديران دؤيوشونه دوغرو اينکيشاف ائدير. البتته، روماندا شاه ايسماييلين چالديران دؤيوشونه قدرکي تاريخي غلبهلرينين تفصيلاتلي تصويري يوخدور. عومومييتله، ائپيک تفصيلات بو رومان اوچون سجيييهوي دئييل. اثرده شاه ايسماييلين تاريخي غلبهلرينه موعيين ايشارهلر وار.
همين ايشارهلر بيزه چالديران دؤيوشو عرفهسينه گليب چيخان حؤکمدارين بؤيوک بير ظفر يولو کئچمهسي حاققيندا تصووور ياراتماغا قاديردير ( البتته کي، بو زامان اوخوجونون شاه ايسماييل حاققيندا تاريخي حقيقتلره ، اونون بؤيوک غلبهلرينه دايير معلوماتا ماليک اولماسي نظره آلينير). شاه ايسماييلين شئيباني خان[107] اوزريندهکي تاريخي غلبهسي حؤکمدارين دؤيوشقاباغي دوشونجهلرينده اوخوجو يادداشيني اويادير و اونونلا بيرلهشهرک تاريخي حاديثهنين کيفايت قدر احاطهلي مضموندا ايدراکينا ايمکان وئرير: «صاباح آغير گون ايدي. حربي مشورته چاغيرميشدي. دوشونجهسي، فيکري- ذيکري شاهين سون زامانلار آنجاق اؤزبک شئعيباني ايدي. بيلميردي نه اوچون، آمما اونون اليندن زنجير چئينيردي.»
روماندا شاه ايسماييلين شيروان[108] سفرينه ده ايشاره وار. لاکين بو ايشاره اولوب- کئچميشلرين موعيين موناسيبتله خاطيرلانماسيندان عيبارت اولسا دا، منطيقي ايدراکين گوجو ايله بو، نوانس اوخوجويا( صؤحبت اينتئللئکتوال[109] اوخوجودان گئدير) چوخ شئي دئيير. لاکين «ياريمچيق اليازما»دا شاه ايسماييلين و اونون ياراتديغي دؤولتين طالئعينده بؤيوک ايز بوراخان چالديران دؤيوشو ان موختليف راکورسلاردان[110] بديعي تحليلين پرئدمئنتي اولور. بو دؤيوشله باغلي ائپيزودلاردا بيز شاه ايسماييلي سؤزون حقيقي معناسيندا اؤز تاريخي خاراکتئرينده گؤروروک. هم ده کامال عبدوللا بو تاريخي خاراکتئري کونکرئت[111] چيزگي و دئتاللارين[112] رسمي واسيطهسيله تاماميله جانلي شکيلده تقديم ائده بيلير. روماندا اوخويوروق:«عوثمانلي سولطان سليمله[113] شاهين دؤيوشو چالديران آديندا بير کند واردي، اوردا باشلادي. شاه اؤزو دؤيوشه رهبرليک ائدير، سرکردهلري جيناحلارا بؤلور، هوجوم، ياخود گئري چکيلمهلري بارده امرلر وئريردي.» چالديران دؤيوشوندهکي مغلوبييتين اوبيئکتيو و سوبيئکتيو سببلري تاريخچيلرين اثرلرينده بوتون تفرروعاتي ايله اؤز عکسيني تاپميشدير . اوخوجو دا بوندان خبرداردير. ک.عبدوللا روماندا شاه ايسماييلي سون درجه آغيللي، حربي ايشي بيلن، ان چتين مقاملاردا بئله اؤزونو ايتيرمهين جسور بير سرکرده کيمي تصوير ائدير.
گؤزوموزون اؤنونده وضعيييتدن آسيلي اولاراق قطعي قرارلار قبول ائدن، قوشونون دؤيوش تاکتيکاسيني تئز-تئز دهييشن، سون آنا قدر مغلوبيييتله باريشماق ايستهمهين قهرمان بير سرکردهنين اوبرازي جانلانير. ديوشون ان آغير مقاملاريندا کيمسهيه حيسس ائتديرمهدن ووروش مئيدانينا آتيليب، جسارتله دؤيوشمهسي و بئله دؤيوشلرين بيرينده دوشمنين ان شؤهرتلي پهلواني مالباشاوغلونو[114] قيلينجلا ايکييه پارچالاماسي ائپيزودلاري شاه ايسماييلين تاريخي خاراکتئريني نهاينکي ان آيدين جيزگيلرله گؤسترير، هم ده بو تاريخي خاراکتئري بير قدر ده دولغونلاشديرير و تاماملايير.
نظره آلساق کي، شاه ايسماييلين جسور دؤيوشجو و سرکرده خاراکتئري حاققيندا عئيني دؤيوش ائپيزودو حاققيندا موختليف سجيييهلي اينسانلا- شاه ايسماييلا فرقلي موناسيبت بسلهين لـله حوسئين بهي و خيضر (ائپيزودون دانيشيلديغي مقامدا ايسه شاه) دانيشير، اوندا ائپيزودون چيلپاق حقيقت اولماسينا هئچ بير شوبهه قالمير. يئري گلميشکن، اوراسيني دا دئيهک کي، حقيقتين بو شکيلده تقديمي ک.عبدوللانين رومانينين داواملي اوسلوب خوصوصيييتلريندن بيريدير.
شاه ايسماييلين تاريخي شخصيييت و حؤکمدار کيمي خاراکتئرينين دولغونلوغو ايله تقديمينده اطرافداکيلارين اونا موناسيبتي ده اهميييتلي رول اوينايير.
بو باخيمدان لـله حوسئين بهي اوبرازي روماندا خوصوصي معنا يوکونه ماليکدير: «لـله گؤز قويوب فيکير وئرميشدي. شاه نه قدر کسکين، جسارتلي، هئچ کيمين گوناهيندان کئچمهين، هامي اطرافينا اؤز شاهليق و مورشيد مرتبهسيندن باخان بير صاحيبالزامان، بير شخصي-موقددس ايديسه و اؤزو ده بونا سؤزسوز اينانيرديسا، خطايي ( خيضير اولماليدير- ت. س.) بير او قدر حليم، خوشخاصيييت، صولحمراملي اينسان ايدي.» لـله حوسئين بهيين دوشونجهلري اونا گؤره رئالليغين بديعي ايفادهسي کيمي سسلنه بيلير کي، بيز اونون هر بير حرکتينده و عملينده شاه ايسماييلا سونسوز رغبتيني و صداقتيني موشاهيده ائديريک. چالديران دؤيوشوندن سونرا اون ايل اسيرليک حياتي ياشايان حوسئين بهي لـلهنين حياتين هر جور عذابلارينا سينه گرمک، دؤزمک گوجو وئرن شاه ايسماييلا محببتي، اونا قوووشماق ايستهييدير. اسيرليک حياتيندان قورتاريب شاه ايسماييلين آياقلاري آلتيندا اؤلمک اونون ان موقددس آرزودور. او دايم بو آرزويا جان آتير. لاکين «خوشبختليک» مقاميندا فاجيعه ايله اوزلهشنده ايسه حقيقي شاه ايسماييل عوضينه اوخشاري گؤروشهنده آلدانديغني، بوتون اوميدلرينين پوچ اولدوغونو گؤرور. بو مقامدا لـله حوسئين بهي جيسمن اؤلمهميشدن قاباق معنن اؤلور.
لـله حوسئين بهيين بو حرکتي بير اينسان و حؤکمدار کيمي شاه ايسماييلين بوتؤولويونو، داخيلي زنگينليييني، باشقا سؤزله کاميل اينسان خاراکتئريني تجسسوم ائتديرير.
شاه ايسماييللا باغلي سوژئتين رئال پلانداکي «اوخو»نوشو بئلهدير، لاکين بو سوژئتين يئگانه «اوخو»نوشو دئييل.
رومانا يازديغي «اؤن سؤز»لرين بيرينده موعلليف شاه ايسماييللا باغلي سوژئتين «داها چوخ تاريخي يوخ، بديعي بير ريوايتي» خاطيرلاتماسي مولاحيظهسيني ده ايرهلي سورور.
بو مولاحيظه قطعييين تصادوف کيمي ايرهلي سورولمور و دئمک لازيمدير کي، دقيق موشاهيدهدن دوغور. عئيني زاماندا، سوژئتين معناسي ايله باغلي حقيقتي آچماق عوضينه بير قدر ده اؤرتويه بورويور، گيزلهيير.
شاه ايسماييللا باغلي سوژئتدهکي بيوقرافيک مضموم موعلليف بديعي ايفادهسينده مقصد يوخ، واسيطهدير. بو سوژئتده موعلليف نيييتي باشقا بير مضموم قاتيني اؤنه چيخارير.
شاه ايسماييللا باغلي سوژئتين قهرماني پوليفونيک سجيييهليدير. م. باختين دوستويئوسکينين رومان قهرمانلاريندان دانيشارکن يازير کي، «اگر خيالن اونلاين ايچريسينده ياشاديقلاري (ياشاتديقلاري اولماليدير- ت. س.) ايدئياني اونلاردان آييرساق، اوندا اونلارين اوبرازلاري تاماميله داغيلار. باشقا سؤزله ،قهرمان اوبرازي ايدئيا اوبرازي ايله آيريلماز شکيلده باغليدير. بيز قهرماني ايدئيادا و ايدئيا واسيطهسيله گؤروروک، ايدئياني ايسه قهرماندا و اونون واسيطهسيله گؤروروک». (م. باختين. دوستويئوسکي پوئتيکاسينين[115] پروبلئملري. باکي.2005،صح.124). شاه ايسماييللا باغلي سوژئتده اونون چالديران دؤيوشوندن سونرا غئيبه چکيلمهسي بير چوخ حاللاردا تاريخي حقيقتين تحريفي کيمي معنالانديريلميشدير. او معنادا کي، تاريخي منبعلرده چالديران دؤيوشوندن سونرا شاه ايسماييلين بير نئچه ايل حؤکمرانليق ائتمهسي فاکتي مؤوجوددور. لاکين صؤحبت تاريخي يوخ، بديعي ماتئريالا موناسيبتدن گئدير. «ياريمچيق اليازما»دا شاه ايسماييل تاريخين يوخ، داخيليندهکي ايدئيانين يوکونو چکير، دوستويئوسکيده اولدوغو کيمي، «قارشيميزدا ايدئيانين اوبرازي يارانير» (باختين). شاه ايسماييلين بوتون حرکتلرينين منطيقي اونون داخيلينده گزديردييي ايدئيا ايله ايضاح اولوناندير. باطيني صافليق و بوتؤولوک اونون عقيدهسيدير. بو عقيده اونون بوتون وارليغينا حاکيم کسيلدييي اوچون بو عقيده-ايدئيادان کناردا شاه ايسماييل يوخدور. اينسان باطينن صاف و بوتؤو اولماليدير. شاه ايسماييلين بو ايدئياسي منبعيني منسوب اولدوغو ديندن گؤتورور و ماهيييتجه اينسان حياتينين معناسي موطلق باشلانغيجا باغليليغيندادير ايضاحينا گلير.
شاه ايسماييل چالدران دؤيوشونده مغلوب اولور. تاريخي منبعلردن ده معلومدور کي ، سولطان سليمين غلبهسي داها چوخ اودلو سيلاحين-خوصوصن توپلارين حئسابينا تأمين اولونور. شاه ايسماييل سولطان سليمين محض بو جور غلبهسي ايله باريشا بيلمير. شاه ايسماييل سولطان سليمين غلبهسينده «شئيطاني» قوووهنين ايشتيراکيني دونيانين نيظامينين پوزولماسي کيمي باشا دوشور و بئله حياتي قبول ائتمير.
شاهليق تاختيني اؤز اوخشارينا وئرنده حرکتينين معناسيني بئله ايضاح ائدير:«
- بيز بير کيمسهني آلداتميريق. باطيلين بير معناسي يوخموش، اصل مسله ظاهيرده ايميش. ساخلا بونو هوشوندا من بو بويدا مملکتي فلاکتدن ساخلايا بيلمهديم. من آرادان چيخيرام. نييهسيني هئچ سورما. بيليرسن، قولاغيما سس گلدي گؤيدن: «هامي سني سئونلر بوردادي» دئدي. شاه- مردانين سسيايدي.»
بو سؤزلر ايلک نؤوبهده شاه ايسماييلين زامانا ائعتيراضيني ايفاده ائدير. شاه ايسماييلين حييله و مکردن اوزاق طبيعتي حييله و مکر زامانينين گلديييني درک ائدينجه، حؤکمدارليق تاختيندا اوتورماغي اؤزونه روا بيلمير. بو خاراکتئرله و بو زاماندا «بو بويدا مملکتي فلاکتدن ساخلايا بيلمهيهجهييني» باشا دوشودويو مقامدا «من آرادان چيخيرام» دئمهسي تاماميله منطيقيدير و تورکون خاراکتئريني دولغونلوغو ايله عکس ائتديرير.
ک. ولييئو[116] شاه ايسماييلي چالدران دؤيوشوندهکي مغلوبيييتي ايله کوراوغلونون[117] «ايندي بيج ايياميدي» دئييب «کوراوغلولوغونو» يئره قويماسي آراسيندا منطيقي علاقه گؤرمکده تاماميله حاقليدير: «چالدران دؤيوشو و عومومتورک فاجيعهسينين بير دؤورونون داستان ديليندهکي ايفادهسي «کوراوغلو»دور». (ک. و .نريماناوغلو[118].شاه ايسماييل- سولطان سليم ساواشي «اولدوز» ، 2004، 18 ، صح. 18).
شاه ايسماييلين «باطيلين بير معناسي يوخموش» و کوراوغلونون«ايندي بيج ايياميدي» قناعتلري دهييشن زامانا رومان و داستان قهرمانلارينين عئيني باخيش بوجاغينين عکسيدير. بو معنادا «ياريمچيق اليازما»داکي شاه ايسماييل خططي «چالديران دؤيوشو و عومومتورک فاجيعهسينين بير دؤورونون» چاغداش نثر تفککورو ايله بديعي اينعيکاسيدير. «کيتابي- دده قورقود» داستاني ايله شاه ايسماييللا باغلي متني تورکون جنگاورليک روحو ،عقيده بيرلييي - باطيني تميزليک و آللاها اينامين توکنمزلييي ايدئياسي بيرلهشديرير. «کيتابي- دده قورقود» قهرمانلاري ايله شاه ايسماييل دونياسي بير- بيريني تاماملايير، اينسانين معنوي- روحاني دونيايا باغليليغينين باشلانغيجيني و سونونو سيمووللاشديرير[119]، بورادا «ميفدن اودلو سيلاحين چيخماسينا قدر اوزانان زامان يولو بيتير» (ک. و. نريماناوغلو. گؤستريلن مقالهسي. صح. 18.)
تاريخه ان عومومي باخيش اساسيندا ادبي- ائستئتيک دوشونجهيه نوفوذ ائتمهيه چاليشان و بونا اساسن نايل اولان تنقيدچي اسد جاهانگير اينگيليس فيلوسوفو فرئنسيس بئکون[120] و عبدولواحيد يحيانين[121] فيکيرلريني عوموميلشديرهرک يوخاريدا حاققيندا دانيشديغيميز مقالهسينده بئله بير قناعته گلير کي، آللاهلا اينسانين وحدتده اولدوغو ازلي، ايلکين حقيقتدن دوشونجه ايکي ايستيقامتده ساپيب[122]: قديم دوشونجهنين قهرماني داها چوخ اينسانسيز آللاه، چاغداش دوشونجهنين قهرماني ايسه آللاهسيز اينساندير. اساس مسله ايسه اونلارين بيرليييدير. دوغوردور، لاکين «اينسانسيز آللاه» قديم دوشونجهنين قهرماني کيمي داها چوخ غربده اؤزونو گؤستريب. شرقين قديم دوشونجهسينده اينسان آللاها اينامدان کناردا دئييل. شرق دوشونجهسيندهکي ساپينتي- اينسانين آللاهسيزلاشماسي ايسه چاغداش زامانين پوربلئميدير و بو معنادا «دوغورودان دا اساس مسله اونلارين بيرليييدير».
بو معنادا خيضر اوبرازي اوزرينه قاييتماق ضرورتي يارانير. رومانلا باغلي ايلکين تصوووراتدا او، تاريخي صورتدير. منبعلرده سولطانعلي ميرزه افشاردان[123] شاه ايسماييلين اوخشاري کيمي صؤحبت آچيلير. خيضرلا سولطانعلي ميرزه افشارين روماندا ايکي موختليف اوبراز کيمي تظاهورو بيرينجينين ايدئيا- ائستئتيک يوکونون تاماميله فرقلي اولماسيندان ايرهلي گلير. خيضر اوبرازينين داشيديغي ايکينجي ائستئتيک يوک شاه ايسماييل اوبرازينين سيمووليکاسيني آچماقلا باغليدير. بو معنادا خيضر هم ده شاه ايسماييلين چالديراندان سونراکي خاراکتئريني ايفاده ائدير. شاه ايسماييلين جنگاور اوبرازي خالقين گئن يادداشيندا چالديران دؤيوشونه قدرکي فعاليييتييله تجسسوملهنير. چالديراندان سونرا اون ايل ياشايان شاه ايسماييل يوخ، شاعير خطايي ايدي. رومانين شاه ايسماييل سوژئتينين بيزه ديکته ائتدييي بو قناعت موعلليفين متنه «سوبيئکتيو آچيقلامالاريندان» بيرينين مضمونونا موعيين آيدينليق گتيرير: «چالديراندا هلاک اولان شاه ايسماييللا چالديراندان سونرا حاکيميييتيني اون ايل داها سوردورموش شاه ايسماييل آراسيندا بير اساس فرق وار. او فرق شاه ايسماييلين اؤزو ايله اونون بنزهري خيضر آراسيندا اولان فرقدير، وسسالام». بو فيکره شريک اولماقلا ياناشي، «شاه ايسماييلين اؤزو ايله اونون بنزهري خيضر آراسيندا اولان فرق»ين باشقا بير آچيليشينا دا ديققت يئتيرمک لازيمدير. روماندا شاه ايسماييل و خيضر باشقا- باشقا «دونيا»لارين اينسانلاري کيمي تجسسوم تاپيرلار. موعيين شرطيليکله بو «دونيا»لاري آللاهلي و آللاهسيز اينسان ائپوخالاري[124]کيمي ده فورموله ائتمک اولار. شاه ايسماييلدان فرقلي اولاراق خيضر آللاهي ياددان چيخاريب مادديياتا اوز توتان و اؤزونو اوندا تاپان «دونيا»يا کئچيدي تمثيل ائدير. بو يول معنوي موفليسلشمهيه آپارير. «چونکي ماددي دونيانين ماهيييتينده ائنيش دورور». ( ا. جاهانگير. گؤستريلن مقالهسي. صح. 244). «يارمچيق اليازما» رومانينداکي دده قورقودلا باغلي متن همين «ائنيش» پروسئسيني عکس ائتديرير.
ميفولوژي اوبرازلارين «ياريمچيق اليازما»داکي موعاصير حيات پلانيندا تصويري دونيا ادبيياتينين تجروبهسي و نظريييهسي باخيميندان تاماميله باشا دوشولندير. م.باختين دوستويئوسکينين ياراديجيليغي اساسيندا پوليفونيک رومان نظريييهسيني اساسلانديراندا بو مسلهيه ده توخونموشدور.
باختين پوليفونيک رومانين بير ژانر[125] کيمي دوروست درک ائديلمهسي اوچون اونون منبعلريني موعيينلشديرمهيي واجيب حئساب ائدير. بونا گؤره ده، «کلاسسيک آنتيک دؤورون» سونونا ياخين و سونراکي ائللينيزم[126] دؤورونده ظاهيرن کيفايت قدر رنگارنگ، لاکين داخيلي قوهوملوق اساسيندا علاقهلي اولان و اونا گؤره ده قديملرين اؤزلرينين «جيددي- گولوش ساحه آدلانديرديقلاري چوخسايلي ژانرلاري»ني ( سوفرونون[127]ميملري، سوکرات[128] ديالوقلاري، مئنيپپ[129]ساتيراسي[130]و س.- ت.س.) اوچ اساس خوصوصيييتينين پوليفونيک رومانين فورمالاشماسينداکي جيددي اهميييتيني خوصوصي نظره چارپديريردي. بيرينجي خوصوصيييت کيمي، او، گؤستريردي کي، ميفيک قهرمانلاري و کئچميشينين سيمالاري بو ژانرلاردا بيلهرکدن و خوصوصي اولاراق موعاصيرلشديريلميشدير و اونلار بيتمهميش موعاصيرليکله فاميليار تماس مکانيندا حرکت ائدير و دانيشيرلار. باختين بونو «بديعي اوبراز قورولوشونون دهير- زامان مکانينين اؤزونون کؤکلو شکيلده دهييشمهسي» کيمي قييمتلنديرير.
باختين جيددي- گولوش ژانرلارينين «ريوايتلره اساسلانماديغيني» و «اؤزلريني اونلارين واسيطهسيله ايشيقلانديرماديغيني»، عکسينه، «شعورلو شکيلده تجروبهيه و آزاد تخييوله اساسلانماني» و بو يوللا «آز قالا ريوايتدن تاماميله آزاد اولاجاق بير اوبرازين مئيدانا چيخماسي» پوليفونيک رومانين فورمالاشماسينا تأثير گؤسترن ايکينجي خوصوصيييت حئساب ائدير.
باختين پوليفونيک رومانا مخصوص چوخاوسلوبلولوق و چوخسسليلييين، همچينين «علاوه ژانرلاردان- مکتوبلاردان، تاپيلميش اليازمالاردان، سؤيلهنيلميش ديالوقلاردان، يوکسک ژانرلارا ائديلميش پاروديالاردان[131] گئنيش شکيلده ايستيفادهني»ن جيددي- گولوش ژانرلاريندان گلمه اوچون خوصوصييت حئساب ائدير.
بو خوصوصييتلر ک.عبدوللانين رومانين ايدئيا- اوبراز و بديعي ستروکتوروندا[132] کيفايت قدر داواملي طرزده اؤزونو گؤسترير. ميفولوژي زاماندان گئرچک زامانا، داستان پوئتيکاسيندان چاغداش رومان پوئتيکاسينا کئچيدين مئخانيزميني[133] آچير.
ک.عبدوللا «ياريمچيق اليازما»دا زامان حاققيندا بؤيوک حقيقتي (يا بلکه ده ان آجي حقيقتي) اوخوجويا تقديم ائتمک يولو توتور . بوتون رومان حقيقتين عذابلي دوغولوشوندان عيبارتدير. ک.عبدوللا بو پروسئسده واسيطهچي رولوندادير، پروسئسين گئديشينه قطعييين موداخيله ائتمير. حقيقتي بو جور آچماق اوصولو پوليفونيک رومانا «سوکرات ديالوقلاري»ندان گليردي. يازيچي «سوکرات ديالوقلاري» اوچون خاص اولان ايکي اساس اوصولدان مهارتله بهرهلهنير. ايستينطاق پروسئسينده؛ باياندير خانين اورتايا چيخارماق ايستهدييي حقيقت- اوغوزون ايچدن پارچالانماسي، بونون سببلري و سببکاري مسلهسي سينکريزا[134]( موختليف نؤقطئيئ نظرلرين موقاييسهسي اوصولو) و آناکريزا[135]( همصؤحبتدن سؤز آلماق، اونو دئمهيه تحريک ائتمک، اونو اؤز فيکريني سؤيلهمهيه، هم ده آخيراجان سؤيلهمهيه مجبور ائتمک اوصولو) اوصوللاري ايله آشکارلانير. بو اوصول سوژئتين حرکت مئخانيزميني تنظيملهيير، فورماسيني موعيينلشديرير.
«ياريمچيق اليازما»نين هرطرفلي درکينين زامانا ائحتياجي وار. آنارين اي. صمداوغلونون «قتل گونون» روماني حاققيندا دئدييي بير فيکري ايقتيباس ائتسک، بئله ده دئمک اولار کي، «ياريمچيق اليازما» بير اوخونوشدا قاورانيلان[136] اثر دئييل. خوصوصن رومانين ديليندهکي چوخسسليليک، بديعي نيطقين ديالوژي[137] خاراکتئري «متن»لرين موختليف جور قاورانيلماسينا شراييط يارادير. رومانين ايدراکي زاماني پوستمودئرنيزمي ده ،باختينين پوليفونيک رومان نظرييهسيني ده، دونيا ادبيياتينين پوستمودئرنيست و پوليفونيک رومان تجروبهسيني ده، يازيچينين بو ائستئتيک کونسئپسييالاردان و ادبي تجروبهلردن کيفايت قدر يارارلانماق ايمکاني دا، چاغداش زامانين يازيچي و اوخوجويا «ديکته»لريني ده نظره آلماق لازيم گلير.
رومانين ايدئيا پوليفونيزمي، ستروکتور کئيفييتلري عنعنه ياراتماق گوجوندهدير. چونکي بو رومان عنعنهدن ياراديجيليقلا بهرهلنمهنين نومونهسيدير. بيز بو قناعتدهييک. ان صحيح فيکري ايسه زامان دئيهجک.
[1] Kamal Abdulla
[2] Yarimçiq əlyazma
[3] Irfan Ülkün
[4] Umberto Ekosu
[5] T. Haciyev
[6] N. Cəfərov
[7] Anar
[8] A. Hüseynov
[9] Z.Yaqub
[10] Ə. Cahangir
[11] E. Hüseynbəyli
[12]Ə.R. Xələfli
[13] Polemik مباحيثه، مناظيره، يازيدا بير- بيرينه توققوشماق. :
[15] Səciyyəviبير شخصه يا شئيه خاص اولان :
[16] Kolorit خصوصيييت ، بير شئيين اؤزونه مخصوص خوصيييتي. :
[17] Ilyi İlin
[18] Konsepsiya : هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيكير؛ گؤروشلر سيستئمي.
[19] İnterpretasiya ايضاح، تفسير، ادبي اثر و يا آرتيست طرفيندن ياراديجي صورتده ايفا ائديلمهسي. :
[20] Variant هر هانسئ بير ادبي، بديعي، موسيقي و س. اثرين ياخود اونون بير حيصصهسينين موختليف رئداكسييالاريندان بيريسي.
[21] Estetika توازن، اعتدال، مجازاً گؤزلليك :
[22]Demiurq:افلاطون ايدهآل فلسفهسينده آللاه
[23] Status سيياسي حق(بورادا دئميوروق ستاتوس= ايلاهي حوقوق) :
[24] R.Bart
[25] Q.Quliyev
[26] Prinsipial اصولي، بنيادي، اساسي :
[27] Materialمادده :
[28] Dədə Qorqud
[29] Publisistik ايجتيماعي- سيياسي مؤوضوع دا اثرلر يازان يازيچي؛ موحررير :
[30] Motivموسيقي و يا باشقا صنعت اثري مؤضوعسونون اساس عونصوري :
[31] kredo
[32] Qazan xan
[33] Beyrək
[34] Burla xatun
[35] Mifoloji : ميفولوگييايا (ميفلر، ميفيك ريوايتلر توپلوسو؛ اساطير) عاييد اولان
[36] Obraz شخصييت :
[37] Xarakterخاصييت
[38] Tendensiya ميل، تمايول ايده :
[39] Qidalanır:جانلانير
[40] İntuitiv:شهودي، ايلهام آلينميش
[41] tendensia:تمایول،مئیل
[42] Kontekstزمينه :
[43] Sosialمورکب سؤزلرين سوسياليست معناسيندا اولان بيرينجي تركيب حيصصهسي :
[44] Sapinti
[45] kataklizim:فاجيعه،کون فيکون
[46] Süjet سوژه:
[47]:funksiya:فعاليييت دايرهسي ، وظيفه
[48] Bayandir xan
[49] Bəkil
[50] Alp Aruz
[51] detektiv جاسوسلارين ماجرالاريني تصوير ائدن اثر. :
[52] Kriminalistika جينايتي تدقيق اوصوللارينا اؤيرهنن حوقوقي علمي مرکزي :
[53] Boğazca Fatma
[54] Intimدروني، ايچدن گلن :
[55] Siravi رهبر ايش ده اولمايان، باشقالاريندان فرقلنمهين؛ عادي. :
[56] Intriqaحييله ،فتنه :
[57] Stimul وادار ائديجي سبب :
[58] Realliği : حقيقتده مووجود اولان ، گئرچک
[59] Arşin Dirək Təkür
[60] Şöklü məlik
[61] Təpəgöz
[62] Epizod احوالات، حاديثه، ناغيلين بير قولو- حاديثهسي :
[63] Tragik فاجيعهلي :
[64] Təkgözun
[65] İç Oğuz
[66] Diş Oğuz
[67] İnformativ معلومات، آگاهي، اؤيرديجي. :
[68] Ilğim سراب :
[69] Eyforiya:سرخوشلوق
[70] Basat
[71] M.Süleymanli
[72] Köç
[73] Hürü qari
[74] İmir
[75] Çiçək
[76]Arsenal:سيلاح آنباري
[77] Predmet اجزاء، مادده، نسنه :
[78] Avtonom مستقيل :
[79] Konseptual عومومي آنلايش، عومومي تصصور. :
[80] M. Baxtin
[81] F.dostoyevki
[82] Fenomen:پديده
[83] Q.Quliyev
[84] C. Canet
[85] İntertekstualliq
[86] Metatekstualliq
[87] Faktik گئرچك، حقيقت فاكتلارا اساسلانان
[88] Kompozisiya : ادبييات و اينجه صنعت اثرلرينين قورلوشو و اونلارين حيصصهلري آراسيندا قارشيليقلي علاقه
[89] Dekonstruksiya: تيکيليشي پوزما(فارسجا=شالوده شکني)
[90] Prinsipi هر هانسئ ايشده اساس رهبر اددعا، گؤزلنيلمهلي اولان شرط. :
[91] Destruksiya ويران ائدن، اوچوران :
[92] Konstruksiyaهر هانسئ بير تيكينتينين، قورغونون، مئخانيزمين حيصصهلرينين قارشئ ليقلئ يئرلشمهسي، قورولوشو، ها : بئله بوجور قورولوشلو تيكينتي، قورغونون، مئخانيزمين اؤزو.
[93] Nihilist هامئنين قبول ائتدييي نورما، قايدا و قانونلارا، پرينسيپلره منفي موناسيبت بسلهين آدام، ايفراط سكئپتيك. :
[94] İroniya كنايه :
[95] Umberto Eko
[96] Qizilgülün adi
[97] Fukonnu yayi
[98] Ada.
[99] Baudolino
[100] Şah İsmayil
[101] Variasiya اساس موسيقي مؤوضوسونون، اونون آيرئ- آيرئ ائلئمنتلريني(ريتم، هارمونييا و س.). دهييشديرمك، يولو ايله باشقا شكله سالينماسئ.
[102] Fraqment قيريق، پارچا :
[103] Obyekt تامامليق :
[104] Çaldiran
[105] Lələ Hüseyn bəy
[106] Xizr
[107] Şeybani xan
[108] Şirvan
[109] İntellektualضيالي، آيدين-فيکير :
[110] Rakurs:نوقطئيئ نظر، باخيم
[111] Konkret معين، دقيق :
[112] Detalان خيردا تفرروعاتلار، بؤلوم، قيسمت. :
[113] Sultan Səlim
[114] Malbaşoğlu
[115] Poetika شعرييت، شاعرانه، گؤزلليك :
[116] K.Vəliyev
[117] Koroğlu
[118] K.V. Nərimanoğlu
[119] Simvol رمز، ايشاره، علامت :
[120] Frensis Bekon
[121] Abdülvahid Yəhya
[122] sapmaq:نظرده توتماق
[123] Sultanəli Mirzə Əfşar
[124] Epoxa زامان، دؤور، عصر :
[125] Janr اوسلوب، طرز :
[126] Ellinizm اسكندرين استيلاسيندان سونرا باشلانان قاريشيق يونان- شرق مدنيتينين چيچكلنمهسي دؤور. هئلئنيزم :
[127]Sofro
[128] Sokrat:سوقراط
[129] Menipp: منيپوس، يونانين اسکي کلبي مسلک فيلوسوفلاريندان، منيپوسي طنزين تمل داشيني قويان
[130]Satira: جمعيييت ده كي منفيليكلري، عئيبهجرليكلري گولمهلي و كسكين شكلينده ايفشا و تصوير ائدن بديعي اثر.
[131] Parodia جيددي بير اثري گولونج بير طرزده تقليدي،نقيضه. :
[132] struktur اسكلئت، قورولوش، بنياد :
[133] Mexanizm بير شئييين داخيلي قورولوشو، سيستئمي. :
[134] Sinkriza
[135] Anakriza
[136] Qavranmaq درك ائديلمك، باشا دوشولمك. :
[137] Dialoji ديالوق ماهيييتين ده اولان، ديالوق (موكاليمه) شكلينده اولان. :
