تبليغاتX
يازار - اينسانين بديعي – ائستئتيک درکي /نرگيز پاشايئوا/کؤچورن:ع.چاوش زاده

يازار

تحكيه ادبيياتي و اونون پوئتيكاسي

نرگیز پاشایئوامعلومدورکي، بديعي ادبيياتين، سؤز صنعتينين بوتون زامانلار بويو ده ييشمز مؤضوعسو، اساس پرئدمئتي[1] اينسان اولموشدور.

عوموميييتله، سؤز صنعتي­نين، ادبيياتين تاريخي بشريييتين اؤز تاريخي­دير. تدقيقاتچيلار دؤنه–دؤنه قئيد ائتميشلر کي، اينساندا گئرچک­لييه بديعي– حيسسي موناسيبت هله صنعتين يارانماسيندان چوخ – چوخ اووللر مئيدانا گلميشدير. گئرچکلييه بديعي موناسيبت، هئچ شوبهه­سيز، طبيعتله موناسيبتده، طبيعتين ايلهام وئريجي تأثيري نتيجه­سينده يارانميشدير.

لاکين ايلک صنعت اثرينين - ايلک ماهني­نين، نغمه­نين، باياتي­نين نه واخت، هارادا و نئجه ياراديلماسي باره ده هئچ بير تاريخي اثرده و تدقيقاتدا دقيق، صحيح معلومات يوخدور. بودا طبيعي­دير. اونو ميصير ائهراملارينين اوجالديغي بير دونيا دا دا، قوبوستان قايالارينين وطنينده ده، اورتا آسييا صحرالاريندادا، اوزاق سيبير چؤللرينده ده، قديم هينديستاندا دا آراييب تاپماق اولار. ايلکين­لييين کونکرئت[2] عونواني يوخدور.

صنعتده اينسان کونسئپيياسي­نين[3] فورمالاشديريلماسينين ايلکين عاميلي کيمي فولکلورون[4] و ميفولوقييانين[5] رولو، البتته، اينکار ائديلمزدير. عيني زاماندا، اينسان کونسئپسيياسينين بديعي اينکيشافي يازيلي ادبيياتين ايکيشافي ايله دير عوضوي صۇرتده باغلي­دير. بو معنادا 12-10 عصرلردن اوزو بري آذربايجان ادبيياتينين تاريخينه اؤتري نظريئيتيرمک کيفايت­دير. ”کيتابي–دده قورقود“ آبيده­سيني گؤتورک. بورادا سؤزون حقيقي معناسيندا ايييدليک، قهرمانليق، موظففرليک و اۇغور ترننوم ائديلير. لاکين بونونلا ياناشي، ” دده قورقود“داستانيندا بير مودريکليک کۇلتودا[6] ياشايير. بوتون داستان بويو دده قورقود آغلي، ذيکاسي، اوزاق گؤرنلييي ايله اوجادا دورور.

يازيلي ادبيياتيميزين اينتيباه دؤورؤنده (شرق اينتيباهي) اينسان کونسئپسيياسي اينکيشاف ائتديريله­رک داها درين مضمون کسب ائدير. تصادوفي دئييل کي، نيظامي دن بحث ائدن هر هانسي بير تدقيقاتچي (ايستر شرق، ايستر غرب تدقيقاتچيسي) اونون آدينين و صنعتينين قارشيسيندا ”هومانيزم“[7] سؤزونو ايشلتمدن کئچينه بيلمير. کلاسسيک[8] آذربايجان ادبيياتيندا اينسانين بديعي ائستئتيک درکيني صوفيزمين[9] کاميل اينسان کونسئپسيياسيندان کناردا آختارماق دا مومکون دئييل. بو معنادا ادبيياتيميزدا نيظامي دن سونرا ان يوکسک زيروه نسيمي اولدو. اگر نيظامينين اينسانئ يئرله گؤي آراسيندا تارازليقدا ايدي­سه، نسيمي­نين اينساني يئردن داها چوخ گؤيه باغلي ايدي. او، يئر اوزونون جانلي وارليغيندان داها چوخ اصيل وار اولاني، حاققي عکس ائتديرن گوزگودور.

نسيمي دن سونرا فوضولي اينساني يئر اوزونه قايتاردي. دونيانين بوتون غملري گليب فوضولي­نين ساروان اولدوغو کارواندا جمع اولدو. لاکين فوضولي­ده و فوضوليدن سونراکي ادبيياتدا آشيق اوبرازيني[10] - ليريک[11] - رومانتيک[12] دويغولو اينساني – يالنيز غم و عئشق چرچيوه­سينده دوشونمک ساده لؤوح لوک اولاردي.

مورادين شاميني يانديرا بيلمه­ين فوضولي­ده و کلاسسيک پوئزييادا[13] غم – ائعتيراض، عوصيان سويييه­سينده درک اولونمالي­دير. کيمه قارشي ائعتيراض؟ يئر اوزونده کي عئيبه­جرلييه و غئيري– کاميل­لييه، اينساني آلچالدان هر جور معنوي زوراکي­ليغا قارشي. . .

بئله­ليکله، يئرله گؤيون کوورديناسييا[14] نؤقطه­سينده اولان نيظامي اينساني نسيمي ده يئرله علاقه­سيني ايتيرمه­يه باشلايير، فوضولي ده آياقلاري يئرده اولسادا گؤزلريني گؤيدن چکه بيلمير، واقيف ده گؤيلري سئير ائتمکدن يوْرولوب، گؤيون ملک­لريني، جننتي يئره گتيرير، م. ف. آخوندودا ايسه گؤيلردن و ملک­لردن ال چکيب ادبيياتيميزين اوزون موددت اونوتدوغو پروبلئمي[15] دونيايا دؤنور. دونيانين عذابلارينين دا، سئوينجي­نين ده منبعي دونيادا آرانماغا باشلانير.

اوول ميرزه فتحعلي آخوندواْوون، اوندان سونرا ح. زردابي­نين، ن. وزيرواْوون و باشقا سعي­لري نتيجه­سينده ادبي – ائستئتيک فيکير اوز هدفيني ده­ييشير. اونلارين کئچدييي يول آرتيق يئردن–گؤيه يوخ، يئر اوزونده شرقدن غربه توشلانميشدي. [16] حاققا چاتماق اوچون ”قارباغدان پاريسه“ – يئني سيويليزاسييانين[17] بئشييي­نه اوز توتماق لازيم ايدي. بو يئني دؤورون ادبيياتيندا اينساني مؤحيطين سوسيال[18] پروبلئملريني حلل ائتمک دوشوندوروردو. بو تيپ[19] اينساني دؤورونون قهرماني حئساب ائدن موعلليفلر ادبيياتين ژانرلاريني دا[20] پراکتيکي[21] ماعاريفچيليک ايستيقامتينده ده­ييشير و دويغو، تحکييه ايله باغلي ژانرلاري حرکتله باغلي ژانرلار عوض ائدير.

لاکين ماعاريفچيلييين آوروپا ايدئاللي[22] قهرمانلاري 20-جي عصرين اووللرينده عرب و تورک تورپاقلارينا آرديجيل وحربي يوروشلر ائدن آوروپا ايشغاللاري قارشيسيندا سارسيلدي. آرتيق ايشيق منبعي کيمي گؤرونن غرب، هم ده دهشت قايناغينا چئوريلدي. غرب تدقيقاتچيلاري اؤزلري ده 20 –جي عصرين اووللرينين اراضي داعوالارينين، بيرينجي دؤنيا موحاريبه سينين آوروپا بورژۇا[23] مدنيييتينه سون قويدوغونو ائعتيراف ائديرلر.

و بودؤورده ميللتي قوْروماغا چاليشان يئني اينسان اوْبرازي 20 –جي عصرين رئاليست[24] ادبيياتيندا داها چوخ ساتيريک[25] - تراقيک[26] قهرمان کيمي مئيدانا چيخير. آرتيق 20 عصرين اووللرينده ادبيياتدا تنقيدي رئاليزم خططي گوجلنديکجه ”وطن، وطن، وطن ! ميللت، ميللت، ميللت، ميللت ! ديل، ديل، ديل “ (جليل محمد قولوزاده ) شؤعاري ادبي مانيفئسته[27] چئوريلدي.

ج. محمدقولوزاده، م. ا. صابير، ع. حاقوئردييئو، ا. حوسئين زاده، ا. آغايئو، م. ا. مؤجوز، م. هادي، ف. ب. کؤچرلي، ا. غم کؤثر، اؤ. ف. نئمانزاده، او. حاجي بي اوو، ن. نريمانوو، ح. جاويد، س. س. آخونداوو، ع. صححت، م. س. اوردوبادي، ج. جاببارلي، ي. و. چمن­زمينلي و باشقا قودرتلي قلم صاحيبلري، بير طرفدن ”موللا – نصره ددين “، اوبيري طرفدن ” فويوضات “ ژورناللاري[28] ادبي حرکتين باشيندا دايانديلار و همين حرکاتا ادبي موختليفليک گتيرديلر بو صنعتکارلار، فيکير صاحيبلري ميللت، وطن، ديل، ماعاريف، مدنيييت پروبلئملريني ادبيياتين مشغول اولدوغو سفئرايا[29] داخيل ائتديلر.

محض بو زامان 20 – جي عصر ادبيياتيميزا ” کيچيک آداملار“ گلير. مير جلال پاشايئوين آذربايجان بديعي نثري اوچون ” پروقرام[30] – اثر “ آدلانديرديغي ” پوچت قوطوسو“، ” نوْوروزعلي “ لييي بير کئيفيييت کيمي کشف ائله­دي­.

صنعتده اينسان کونسئپسيياسي باخيميندان موهوم کئيفيييت ده­ييشيک­لييي مؤشاهيده ائديلمه­يه باشلادي. ”کيچيک آدام“لارين ده­يه­ري و طالئعي موختليف باخيش بوجاقلاريندان ادبيياتدا داخيل اولدو. مرحوم پروفئسسور ف. حوسئينووون گؤستردييي کيمي، ”عادي احوالاتلاردا بؤيوک حقيقتلر آچيلماغا باشلادي“.

ضعيفله­مه­يه باشلاميش رومانتيک عنعنه 20–جي عصرين باشلانغجيندا يئني دن ديرچلمه يه باشلادي و 20-جي عصر رومانتيزمي فورمالاشدي. بو رومانتيزم کلاسسيک شرق پوئزيياسي ايله غرب رومانتيزمينين سينتئزينده[31] يارانميشدي. رئاليست ادبيياتين کيچيک آداملاريندان فرقلي اولاراق رومانتيک ادبييات مؤحتشم آماللارا و قودرتلي شخصييتلره داها چوخ موراجيعت ائديردي.

موستقيل آذربايجان دؤولتينين ايشغاليندان سونرا، 20–جي عصرين 20–جي ايللرينده آذربايجاندا سووئت سيستئمي يارانير.

حاکميييته آزادليق شؤعارلاري ايله گلن بو سيستئم ياشاما گوجونو ميللتلرين و ميللي اراضي­لرين ايستيثماري حئسابينا تأمين ائديردي. بونون اوچون او خوصوصي پروقرام يئرينه يئتيردي. بو پروقراما گوره صينفي – سيياسي موناسيبتلر اون پلانا[32] چکيليردي. و چوخ کئچمه­دن مدنيييتي ده سوسياليست[33] مدنيييتي­نين ترکيب حيصصه­سي کيمي يارانماغا باشلادي.

بو گئرچکليک­له– ادبيياتين زورلا، صونعي شکيلده سيياسي­لشديريلمه­سي ايله ياناشي، آذربايجان ادبيياتي سيياسي رئپرئسسيانين[34] طوغيان ائتدييي 30-20- جو ايللرده اؤز وارليغيني ايتيرمه­دي. نارگين[35] آداسيندا، يا اوزاق سيبير سورگونونده عؤمرو تاماملانان بؤيوک صنعتکارلارين (ح. جاويد، ي. و. چمن زمينلي، ا. جاواد، م. موشفيق و باشقا. ) يئريني بير گؤزو آغلايان، بير گؤزو گولن، يالانا اينانان، آمما ايچينده آنلاماق دردي ياشادان صمد وورغونلار، سولئيمان روستم لر، مير جلال­لار، مئهدي حوسيئن­لر، سولئيمان رحيم­اوولار، رسول ريضالار، ايلياس افندي­يئولر، ابولحسن­لر و باشقا. ، سونرالار ايسه عيسا حؤسئين­اوولار، ايسماييل شيخلي­لار، بختييار واهابزاده­لر، علي کريم لر، مممد آراز­لار و باشقا­. توتدولار.

تععجوبلو دئييل کي، 30-20- جو ايللرين ادبي تدقيقينده ”يئني اينسان کونسئپسيياسي“ گونون باش مؤوضوعسونا چئوريلدي. ”يئني اينسان “ صينفي موباريزه­لرده برکييه­ن، قولچوماقلارين دوشمني اولان سوسياليزم قوروجولوغوندا فععال ايشتيراک ائدن فاغير کندلي دن، بئ­ساواد فهله­دن شوعورلو اينقيلابچي­يا، موباريز بولشئويکه[36] قدر ”شرفلي بير يول “ کئچمه­لي ايدي.

لاکين هاميني برابرلشديرن، داها دوغروسو، عيني لشديرن، ”هامي عيني دير“ شوعاري ايله چيخيش ائدن ايدئولوگييا[37] بديعي ادبيياتي اونون ان باشليجا پرئدمئتي اولان اينسان اوبرازينين هر طرفلي، دولغون و ضيددييتلي تصويريندن محروم ائتدي. آرتيق بديعي اوبرازلارين فردي­لييي آرخا پلانا کئچير. بونون نتيجه­سي اولاراق بديعي اثرده مؤوضوعسونون آکتوالليغي[38] بيرينجي درجه­لي ( ايستئحصالات، يا خود کولخوز[39] رومانلاري و سايره. )، مضمون رنگارنگ­لييي، صنعتکارليق، بديعي ليک کيمي موهوم ائستئتيک کريتئرييالار[40] ايسه ايکينجي درجه­لي مسله­لر کيمي تقديم اولونور. بئله­ليکله، اينسانين اصل ماهييتي و بو ماهييتين بديعي ايفاده­سي آرخا پلاندا قالير. 1950- جي ايللرين اووللرينده – ايستالينين اؤلوموندن سونرا سووئت ايدئولوگيياسيندا مولايينلشمه مرحله­سي باشلاندي. دونيا ايله يئني يارانان سوسياليست دؤولتلري حئسابينا اولسادا علاقه­لر گوجلندي. ايدئولوگييا داکي مؤلاييملشمه ادبيياتدا اينسانا ايستي و حسساس موناسيبتي نيسبتن آرتيردي.

آذربايجان ادبيياتيندا سوسياليست رئاليزمينين تنقيدي رئاليزمين بطنينده دوغولماسي (اؤزونه ”ميللي زمين“ تاپماسي) ايدئياسي، اصلينده، ادبيياتدا نه اينکي شيشيرديلميش، عموميييتله، يانليش موناسيبتين تظاهورو ايدي. معلومدورکي، ادبيياتدا هر بير اوسلوب، جريان اوولکي جريانلارلا سيخ باغلي­دير. بو باغلي­ليق زورلا، صونعي شکيلده دوشونولنده، اولمايان علاقه­لري حقيقت کيمي تقديم ائدنده مئتودولوژي[41] قوصور مئيدانا چيخير. سوسياليست رئاليزمي آذربايجان ادبيياتي­نين و اونون بير چوخ موترققي عنعنه­لري­نين اينکيشافي قارشيسيندا مانئعه­لر تؤرتدي، حتتا ادبي فاجيعه­لرين يارانماسينا سبب اولدو. لاکين ادبيياتين روحونون تامام سؤندوره بيلمدي. اونا گؤره سؤندوره بيلمدي کي، ميللي ديلين و ادبيياتين اؤزلليکلريني، اونون صافليغيني ياشادان قوْرويوب ساخلايان ايستئعدادلي صنعتکارلار يئتيشدي.

سووئت دؤورونده مئيدانا چيخان اثرلرين يارانماسيندا سيياسي عاميل سون درجه منفي رول[42] اويناييردي، لاکين بونونلا ياناشي، بو ادبيياتي يارادانلارين فاجيعه­سي هم ده دؤورون، زامانين فاجيعه­سي ايدي.

خالق يازيچيسي ائلچين ”تنقيد و نثر “ مونوقرافيياسيندا[43] يازير : ”موحاريبه دن سونرا کي دؤور آذربايجان بديعينين نثرينين ان نؤقصانلي جهت­لريندن بيري ”موثبت قهرمان و امک “ مسله­سي ايده علاقه­دار ايدي. موثبت قهرمان ايستئحصالاتدا، کند تصرروفاتيندا، يادا پارتييا[44] ايشينده چاليشير و محض ”موثبت قهرمان“ اولدوغو اوچون پلاني واختيندان اوول آرتيق­لاماسي ايله يئرينه يئتيرير. “

1955- جي ايلده پروفئسسور مير جلال­دا ديققتي بو مسله­يه جلب ائده­رک يازيردي : ”بير چوخ اثرلريميزده تصوير اولونان آداملار رئال، طبيعي چيخمير. نه اوچون؟ اونا گؤره کي، يازيچي اونلاري ماراقلي، مورککب حياطي اولان جانلي آداملار کيمي يوخ، آنجاق بير پئشه صاحيبي کيمي، صدر، کاتيب، تراکتورچو، بوروق اوستاسي، موعلليم و وسايير کيمي تصوير ائدير. مئشين پئنجه­يي اه­ينيندن چيخاران رايکوم[45] کاتيبي اؤز اوبرازيني ايتيرميش اولور “.

بو باخيمدان ” آلتميشينجيلار “ نثرينين ايدئيا – فلسفي اساسلاريني – آراشديرماق ماراقلي­دير. بيزجه، ”آلتميشينجيلار“ حاققيندا (خوصوصن ائلچين، آنار، اکرم اه­يليسي باره ده ) چوخ يازيلادا، ايندييه قدر اونلارين نثرينين ماهيييتي تام آچيلماييب و بونون دا اساس سبب­لريندن بيري، دئمک اولار کي، ان باشليجاسي، بو نثرين يارانماسينا تأثير ائدن فلسفي تمايوللارين نظري آلينماماسي­دير.

اينسانين مؤوجودلوغو، ماهيييتي 20- جي عصرين گئنيش ياييلميش فلسفي تعليم لرينين اساسيندا دايانيردي. 60- جي ايللر نثريني بو فلسفي تعليملردن کيناردا آراشديرماق غئيري – مومکوندور. موشاهيده و تجروبه­ني اساس گؤتوروب، خيالدان اوز دؤندرن پوزيتيويزم[46] دونيا ادبيياتيندا رئاليزمين بير جريان کيمي يارانماسيندا اساسلي رول اويناميشدير. بو جهت ده ماراقلي­دير کي، پوزيتيويزم و سوسياليست رئاليزمينين بؤحراني دا تاريخن، تخمينن، عيني دؤوره دوشدو.

سوسياليزم ايدئولوگييا ايله اينساني ماشينلاشديرديغي کيمي، نئوپوزيتيويزم ” علمي تجروبه­لرله “ اينساني ماشينلاشديردي. بئله­ليکله، هرايکيسي ايفراط چيليقدان ايفلاسا دوغرو يووارلانديلار. اونلارين يئرينه ديققتي اينسانين ماهيييتينه يؤنلدن ائکزايستئنسياليزم[47] گلدي. ائکزيستئنسياليزم ادبي – فلسفي جرياني بيرينجي و ايکينجي دونيا موحاريبه­لري آراسينداکي دؤورده آلمانييادا يارانميش، 60-50 – جي ايللرده ايسه فرانسادا سارترين[48]، بوووارين[49]، کامونون[50] و باشقا. يوکسک بديعي توتوما ماليک اثرلري واسيطه سيله دونيا ادبي– ائستئتيک فيکرينه گوجلو تأثير گؤسترميشدير.

ائکزيستئنسياليزمي نظره آلمادان 20 – جي عصر مدنيييتي­نين بؤيوک حاديثه­لريني تدقيق ائتمک مومکون دئييل. او، مودئرنيست[51] و پوست­مودئرنيست[52] صنعته تأثير ائتدييي کيمي، سووئت ادبيياتينادا تأثيرسيز قالماميشدي. محض بو پوزيتيو ادبي–فلسفي تأثير، بيزجه، ”آلتميشينجيلار“ نثرينين فورمالاشماسيندا آز رول اويناماميشدي.

ائگزيستئنسياليزم، دين دن سونرا اينسانين روحونا، ماهيييتينه يؤنه­لن يئني بير تعليم کيمي فورمالاشدي. او ديني عوض ائتمه­سه ده، اينسانين روحي راحاتليغيني آرادي، بو راحاتليغي پوزان نؤقطه­لري اؤنه چکدي.

آرتيق فلسفه­نين کلاسسيک بوجاق آلتيندان ياناشديغي ”اينسان نه­دير؟ “ سوالي ”اينسان نه ائده بيلر؟“ کيمي غئيري– عنعنه­وي سواللا عوض اولونور. اينسانين مؤوجودلوغونون اينسانين ماهيييتينه گؤره داها ايلکين سايان ائگزيستئنسياليست­لراوچون اينسانين ماهيييتي آنجاق اونون آزادليغيندان آسيلي­دير (سارتر).

بيلديييميز کيمي، اينسان آزادليغي هميشه بديعي ادبيياتين مؤوضوعلاريندان بيري اولموشدور. ماراقلي بوراسيدير کي، ائگزيستئنسياليست يازيچيلارين اثرلرينده آزادليق هئچ واخت مومکون نتيجه کيمي تصوير اولونمور. اونلارا گؤره اينسانلا موطلق آزادليق آراسيندا اولان مسافه قطع اولونماميشدير. بونا گؤره ده آزادليق الده اولونان نتيجه يوخ، اونو الده ائتمک اوچون اينسانين گؤستردييي جهددير. و بئله­ليک­له سون نفسه قدر داوام ائدن آرامسيز حرکاتدير.

ائگزيستئنسياليست­لره گؤره، آزادليق اينسان معنويياتي اوچون بير ماياک دير[53]. مارکسيست[54] ائستئتيکادا، فلسفه و عئلمي–نظري منبع­لرده سووئت اينساني­نين اؤزگه­لشمه­سيندن، تنهاليغا قاپانماسيندان بحث اولونماسادا، بديعي ياراديجيليق دا بو، 70-60- جي ايللر ادبيياتي­نين اساس ياراديجيليق پرئدمئتينه چئور يلمشدي. ”ناراحات اينساني “ اؤزونون اساس پرئدمئتي سئچن يئني ادبييات سانکي اونون ناراحاتليغي­نين ايفاده­سي ايله عنعنه­وي نثرين نيظاميني پوزدو. بو نيظامي پوزولموش اينساني، نيظامي پوزولموش زامانين اؤزو يئتيشديردي. ج. جويس[55]، م. پروست[56]، ف. کافکا[57]، و. فولکنئر[58]، آ. کامو، ژ. پ. سارتر 20 – جي عصر نثري­نين آپاريجي سيمالارينا و ان چوخ اوخونان يازيچيلارينا چئوريله­رک دونيادا بالزاک[59] و تولستوي[60] رومان عنعنه­لريني يئني تيپلي قهرمان و رومان عنعنه­لري ايله ده­ييشديرديلر.

بو يازيچيلارين ياراديجيليغينا قارشيسي آلينماز ماراغين يارانماسيندا اونلارين 60- جي ايللردن باشلاياراق روس ديلينه ترجومه­سي ده بؤيوک رول اوينادي. بو ترجومه­لر يئني ياراديجيليق آختاريشيندا اولان سووئت و او جومله­دن آذربايجان يازيچيلارينا تأثيرسيز قالمادي­. بيز بورادا ”تأثير“ سؤزونو تقليدچيليک معناسيندا يوخ، عوموميييتله، دونيا ادبيياتيندا يئني مرحله­نين تشککولو و اينکيشافي معناسيندا ايشله­ديريک.

بئله بير تأثير آذربايجان ادبيياتيندا ” يئني نثر “ حاديثه­سي کيمي اؤز عکسيني تاپدي. بو يئني­ليک ”آلتميشينجي­لاري“ – ايلک نؤوبه ده ائلچينين، آنارين، ا. اه­يليسلي­نين، اي. مليکزاده­نين، ف­. کريم زاده­نين، ي. صمداوغلونون، م. ايبراهيم ­به­ي­اووون، ر. ايبراهيم به­ي­اووون، س. سولئيمانووون ياراديجيليغيندا داها گئنيش عکس اولوندو.

ياشار قارايئوين يازديغي کيمي : ”. . . اينسان ائله هميشه ادبيياتين مرکزينده اولوب و تصادوفي دئييل کي، اونا هميشه محض ”اينسان شوناسليق“دئييبلر. آنجاق ايش بوراسيندادير کي، ”آلتميشينجي لار“ بديعي ادبيياتدا بو مؤوضوعو يئني پروبلئم[61] کيمي، يئني دن داخيل ائله­ديلر. “

بو باخيمدان ائلچينين ياراديجيليغي بؤيوک ماراق دوغورور. ” آلتميشينجيلارين “ ادبييات تاريخيميزده آيريجا بير مرحله کيمي فورمالاشماسيندا خوصوصي رولو اولان و بو مرحله ده ا. اه­يليسلي و آنار ايله ياناشي اوچ آپاريجي شخص­دن بيري کيمي تانيلان ائلچين ادبيياتيميزي، ائله­جه ده ادبي – عئلمي فيکريميزي اؤزونون نثر و دراماتورگييا[62] ايله ياناشي همکارلاريندان فرقلي اولاراق، پروفئسسيونال[63] ادبييات شوناسليق و ادبي تنقيده دايير اثرلري ايله ده زنگينلشديرميشدير.

ائلچين يئني آذربايجانلي تيپيني – هم ميللي مئنتاليتئتي[64]، هم ده بشري دويغولاري و دوشونجه­لري تمثيل ائدن شخصييتلري بديعي نثريميزه گتيردي.

خاراکتئرجه[65] بير – بيرينه قطعيين اويوشمايان بو اينسانلار آراسيندا سويوقلوغون، اونلارين بيگانه­لييي­نين، بدبين­لييي­نين، معنوي سيخينتيلاري­نين سببلري اوزرينده بيزي دوشونمه­يه وادار ائتدي.

ادبي تنقيدين يئکديل فيکرينه گؤره ” بير گؤروشون تاريخچه­سي“، ” تويوغون ديري قالماسي“، ” دولچا پووئستلري “[66]، ”محمود و مريم“، ”آغ دوه“، ”اؤلوم حؤکمو“ رومانلاري تکجه ائلچينين دئييل، بوتؤلوکده 80-70- جي ايللر آذربايجان نثرينين موهوم اوغورلاري­دير. اونون بو و ديگر اثرلرينده فلسفي قات موختليف مقاملاردا حيسس اولونور، ان اساسي ايسه همين فلسفي خط بديعي­لييه قطعيين خيلل گتيرمير.

مسله بوراسيندادير کي، ائلچينين و ” آلتميشيمجيلار“ين ديگر گؤرکملي نوماينده­لرينين ( ا. اه­يليسلي­نين، ي. صمداوغلونون، آنارين، اي. ملکزاده­نين ) ادبيياتا گتيردييي قهرمانلار هئچ بير ” موستثناليغي“ ايله سئچيلميرديلر. بو قهرمانلارين چوخو عادي، سيراوي اينسانلارايدي. دوغرودور سوسياليست رئاليزمي ادبيياتيندا دا عادي، سيراوي اينسانلارا يئر وئريردي، لاکين عادتن بو عادي­لر و سيراوي­لر سوندا مجبورن مؤستثنا قهرمانا، دؤيوشکن، موباريز، قوروجو اينسانا چئوريليرديلر.

ائلچينين ايستئعدادي اونون اثرلرينده ” سيراوي­لردن “، ” موستثنا “ قهرمان ياراتماغين قارشيسيني آليردي. تصوير اتئدييي ادبي قهرمانلار بعضن چيخيلمازليق ايچينده چابالاياراق، حتتا بير چوخ ” ايجتيماعي “ مقام لاردا پاسيو[67] نظره چارپيرديلار. آنجاق موعلليف همين قهرمانلارين داخيلي عالمينين زنگينلييي­ني، اؤز معنوي صافليقلاريني قورويوب ساخلاديقلاريني يؤکسک بديعي­ليکله گؤستره بيلردي.

ائلچينين ادبي قهرمانلاري نه صينفي منصوبييتلري، نه امک پروسئسي[68] ايله باغلي­ليغي، نه ده موباريز و دؤيوشکن خوصوصيييتلرينه گؤره ياراديلميشدير–اونلار ساده­جه اولاراق جانلي اينسانلاردير. ائلچين نثرينده بديعي کونفيليکت­لر اؤز موختليف لييي ايله سئچيلير، اگر قوروپلاشديرما آپارساق، بو کونفيليکتلري بئله بير قايدادا تقديم ائله بيلريک : آچيق – طرفلرين اوز – اوز، قارشي - قارشي يا موباريزه سيني عکس ائتديرن کونفليکتلر[69] و قيزيل–اوبرازلارين قارشي دورماسيني داخيلي دونيا باخيشلارين موباريزه­سي کيمي عکس ائتديرن کونفليکتلر; عيني زاماندا بير اوبرازين داخيلينده ايکي­لشمه­نين ايفاده ائدن کونفليکتلر.

ائلچينين ادبي قهرنانلاري­نين تيمثاليندا بيز آشاغيداکي عئلمي تصنيفاتي، بؤلگونو اوپتيمال[70] حئساب ائديريک:

1.  اينسان دويغو و حيسسلري­نين آزادليغيني عکس ائتديرن اوبرازلار. بو تيپلي اوبرازلارا بيز ائلچينين ” بير گؤروشون تاريخچه­سي“، ” اون ايلدن سونرا“، ”هوتئل بيريستول“، ” شوشايا دومان گليب “ و باشقا. اثرلرينده، ائلجه ده رومان و پيئس لرينده[71] راست گليريک. بو اثرلرده تصوير اولونان اوبرازلار اورکلري­نين حوکمو ايله حرکت ائدير، بعضي عادت – عنعنه لره، ايسترئوتيپلره سيغماق ايسته­ميرلر.

2. تکليک، تنهاليق فاجيعه­سيني ياشايان اوبرازلار.

بو اوبرازلار ائلچينين بديعي نثرينده موعيين سيلسيله تشکيل ائدير. اونلار اؤز فردي دونيالارينا قاپاناراق رئتروسپئکتيو[72] دويغولارلا ياشايير، بعضن ده گله­جک حاققيندا ليريک، لاکين ماهيييت ائعتيباري ايله تراقيک خياللارا داليرلار، خاطيره­لرله ياشاييرلار (”پوچت شؤعبه­سينده خيال“، ” قاطار. پيکاسسو. لاتور19680 “، ” ساري پئنجک “، ” تويوغون ديري قالماسي “ و سايره )

ائلچين ياراديجيليغيندا آبشئرون و شهر کولوريتي[73] بؤيوک صنعتکارليقلا ايفاده اولونور. بو کولوريت تک فاکتورادا[74] - شهرين و يا کندين تصويرينده دئييل، ائموسيونال[75] تأثيره ماليک اولان اينسانلارين پسيخولوگييا سيندا[76]، دونيا گؤروشونده، مئنتاليتئتينده دير. همين کولوريت يازيچينين بالاداداشلا باغلي مشهور حيکايه­لريندن توتموش ان سون دؤورون ” قاراباغ شيکسته­سي “ و ” بايراقدار“ کيمي گوجلو نثر اثرلرينه­دک عئيني طراوتله ديققتي جلب ائدير.

ائلچينين رومانلاريندا شخصييت و زامان کونسئپسيياسي پارالئل[77] شکيلده اينکيشاف ائتديريليرو بير–بير ايله علاقه­داردير. اونون اثرلرينده ادبي–تنقيدي فيکيرده سؤيلندييي کيمي، ايفراط موثبت و ايفراط منفي قهرمانلار يوخ، ضددييتلي، دونيادان باش آچماق ايسته­ين، کوميک[78] و يا تراقيک قهرمانلار مؤوجوددور. هر اوچ روماندا، اينسانين زماني ايله قارشي دورماسي­نين شاهيدي اولوروق. زمانه نه قدر آمانسيز و ”بيرحم ديرسه“، اوبراز، ميثال اوچون، محمود بير او قدر صاف، تميز و کؤورک­دير.

ان موهوم جهت اودورکي، ائلچين بير يازيچي کيمي اينسان– شخصييت– قهرمان کونسئپسيياسي­نين بديعي – فلسفي حلليني تاپا بيلميشدير. اينسانين ايچينده شرله خئيرين بير يئرده، ياناشي اولماسي، بوتون پيسليکلرين، پيس عمللرين آيريجا يوخ، بؤتون گؤزلليکلر جوت دوغولماسي فيکري ”محمود و مريم“، ”آغ دوه“، ”اؤلوم حؤکمو “ نده پارلاق شکيلده ايفاده ائديلميشدير.

” محمود و مريم “ ده ياشيل گوزلو کيشي دئييرکي، سيزدن ( پئرسوناژلاردان[79] ) فرقلي اولاراق، من اينسانين باغريني دلن فاجيعه­لردن باشقا، هم ده بو سرين چئشمه­لي بولاقلاري، داغلاري، ياشيل چمنلري ده گؤرورم. بو، يازيچينين اؤز ” گؤروم دايره­سيني“ موعيينلشديرن جهتدير.

” اؤلوم حؤکمو “ رومانيندا دا بيتيکين و موکممل اينسان کونسئسياسينين ايدئيا[80] -ائستئتيک ايفاده­سي اؤز عکسيني تاپيب. اثرده ” باش قهرمان کيمدير­؟ “ سوالينا جاواب آلساق، رومانين بير چوخ جانلي، دولغون و کولوريتلي صورتلري (هر ايکي موراد ايلديريملي دان، افلاطون دان، پروفئسسور زيلبئردن، مورشود گولجاهاني دان، آرزودان، علعسگر موعلليمدن و باشقا. توتموش خديجه آروادا، فريد کاظيملي­يا، خيدير موعلليمه، نجف آغايئويچه، سيچان بالانييازا و باشقا. قدر) آراسيندان، بلکه ده، کونکرئت اولاراق، خوسروو موعللمين يا خود دا عبدول غافارزاده­نين آدلاريني چکمک اولاردي.

لاکين بو سووالا، بيزجه­، ان دوزگون جاواب بئله­دير : ” اولوم حؤکمو“نون باش قهرماني – بؤتون او اوزون– اوزادي ايللرين، ايستالينيزمين هر جور رئپرئسسييالارينا[81]، عدالتسيزليکلرينه، حاقسيزليق­لارينا دوچار اولان، لاکين اينسانليغيني و لياقتيني ايتيرمه­ين فاجيعه­وي آذربايجان ضييالي­سي ! ميللي ضييالي زومره سي !

بو اثري ائلچين 80- جي ايللرده قلمه آلميشدير. بورادا رمزي اوبراز – سووئت سيستئمين اوبرازي دا مؤوجوددور و محض ائلچينين يازيچي تخييولو و فهم زنگينلييي سونرالار شاهيدي اولدوغوموز رئال تاريخي حاديثه­لردن هله چوخ اؤنجه ايستئعدادلي قلمله بو سيستئمه اؤلوم حؤکمو يازميشدير.

بو تصادف ايدي­مي ؟

اصلا يوخ ! بو بؤيوک ادبيياتين و يازيچي­نين اينساني و اينسانييتي دويماق و حيسس ائتمک باجاريغي­نين باريز نومونه­سي­دير. بئله کي، اينسان طبيعتينه، اينسان ماهييتينه و معنويياتينا ياد هر نه وارسا اؤلومه محکومدور. ادبيياتدا اينسان کونسئپسيياسي­نين ان دولغون و باريز تجسسومو اوچون رومان ژانري ال-وئريشلي ايمکان يارادير. لاکين بو هئچ ده او دئمک دئييل کي، باشقا ژانرلاردا اينسانين بديعي-ائستئتيک تجسسومو دولغون اولا بيلمز.

دراماتورگييا هميشه دؤورله، زامانلا چوخ باغلي اولان بير ژانردير و ائله بو باخيمدان ائلچينين سون اون ايللرده يازديغي پييئسلر آذربايجان دراماتورگيياسينين صنعتده اينسان کونسئپسيياسي­نين بديعي حللي باخيميدان ماراقلي و اوريژينال[82] نومونه­لري­دير.

و بو کومئدييا لاردا بديعي گولوش–هر شئي­دن اوول کونکرئت خالقين، ميللتين تاريخي عنعنه­لري ايله، داورانيش ائتيکئتي[83] و خاراکئتري ايله باغلي بير حاديثه­دير.

شوپئنهاوئره[84] گؤره دونيا ائله خلق اولونوب کي، بو اونتولوژي[85] شکيلده، قاچيلماز اولاراق کوميزم[86] دوغورور. گولوشون ترايئکتوريياسي[87] حيات داکي عکس قوطب­لردن – اؤلوم و حيات دان کئچسه ده گولوش هر شئيدن اونجه ” حيات ياراديجي “ باشلانغيج کيمي فععاليييت گؤسترير.

ائلچينين کومئدييالاريندا موعلليفين ايفاده ائتمک ايسته­دييي چوخ سايلي مطلبلردن بيري ده بودورکي، اينسان باش گيجه­للنديريجي وضعيييتده بئله اولسون، چيخيش يولونو تاپمالي­دير. بئله اولماديقدا، فردي ده، جمعييتي ده فاجيعه گؤزله­يير.

آذربايجان تنقيدينده اينسانين بديعي – ائستئتيک تجسسوموايله باغلي فيکير و مولاحيظه­لرين هانسي ايستيقامتده، هانسي مئعيارلار اساسيندا داوام ائتدييي­ني اؤيرنمک اوچون ائلچينين اؤزونون ”تنقيد و نثر“ مونوقرافياسي ماراقلي منبع دير.

بوتون بو جهتلر اونو گؤستريرکي، ائلچين ياراديجيليغينا لوکال[88] و گلوبال[89] کونتئکست ده[90] ياناشماق دوزگون اولار. لوکال کونتئکست دئييه­نده، بيز ”آلتميشينجيلار“ ياراديجيليغيني، گلوبال کونتئکست دئيه­نده ايسه غرب ادبيياتيني نظرده توتوروق.

عئيني زاماندا، ائلچينين اثرلري يالنيز ادبييات تاريخي و ادبييات­شوناسليق بوجاغي باخيميندا دئييل، هم ده فلسفي باخيش بوجاغي آلتيندا تدقيقه جيددي اساس وئرير.

دئييلنلردن بئله بير نتيجه ده حاصيل اولورکي، اينسانين بديعي – ائستئتيک درکي پروبلئمي تک مؤعلليف و مؤوضوع نيسبتده دئييل، زامان و اينسان کونسئپسيياسي نيسبتينده تحليل و تدقيقيني طلب ائدير.


[1] پئرئدمئت ( روسجا ) : بوردا ، مقصد ، آنلاميندادير .

[2] کونکرئت (لايتنجا) : موعيين – قطعي

[3] کونسئپسييا (لايتنجا) : هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيکير .تأويل نوقطه نظر.

[4] فولکلور (اينگيليسجه) : شيفاهي خالق ادبيياتي

[5] ميفولوگييا (يونانجا) : اساطيرشوناسليق.

[6] کولت (روسجا) : آيين – ديني عادت لر.

[7] هومانيزم (لاتينجا) : اينسان پرورليک .

[8] کلاسسيک (لاتينجا) : کلاسيکوس ، سئچمک معناسيندادير .

سونرادان لاتينجا و يونانجي اؤيرنمک و بو ديللره يازا بيلمک اوچون اوخونان اثرلره کلاسسيک آدي وئريلير . ابدي اوْلموش شاه اثرلره ، آنا ديليني ان گوزل يازان صنعتکارلارا و اونلارين اثرلرينه مکتب لرده اؤيره ديلن موثبت علملره و ... بو آد وئريلير .

(ادبييياتشناسليق : دکتر جواد هيئت . (ويژه نامه وارليق) قيش 74 تهران چاپ اول)

[9] صوفيزم : تصوووف طريقتئ . بونا باغلي يوْلچولار چاليشيرلار ” ريياضت“ ، ”عيبادت“ و ”تزکيييه نفس“ له ، حققه ناييل اولسونلار .

[10] اوبراز (روسجا) : شخصيييت ، تيپ

[11] ليريک (لاتين جا) : ] ليريکا : شخصي حيسس و هيجانلي شئعير [ ليريک : ليريکا يا منسوب آدم .

[12] رومانتيک (لاتين جا) : دويغولو ، خيال پرور/ خيالي ، شاعيرانه ، مؤحتشم و عجايب (قديم معنالاري) ادبييياتشناسليق : دوکتور هيئت

[13] پوئزييا (لاتين جا) : شئعير

[14] کوْوْرديناسييا (لاتين جا) : فارسجا (مختصات)

[15] پروبلئم (يونانجا) : مسئله – بؤحران .

[16] توشلانميشدي : هدف لنميشدي

[17] سيويليزاسييا (روسجا) : مدنييت.

[18] سوْسيال (لاتينجا) : ايجتيماعي .

[19] تيپ (يونانجا) : نومونه .

[20] ژانر (فرانسيزجا) : نؤوع

[21] پراکتيک (روسجا) : تجروبي .

[22] ايدئال (فرانسيزجا ) : ان ياخشي نومونه.

[23] بورژوا (فرانسيزجا ) : سرمايه چي .

[24] رئاليست (لاتينجا ) : گئرچک چي

[25] ساتيريک (لاتينجا ) : هجو ائدن .

[26] تراگيک (يونانجا ) : فاجيعه لي .

[27] مانيفئست (لاتينجا ) : بيان نامه .

[28] ژورنال (فرانسيزجا ) : نشرييه، ژورنال – دفتر .

[29] سفئرا ( روسجا ) : ساحه .