معلومدورکي، بديعي ادبيياتين، سؤز صنعتينين بوتون زامانلار بويو ده ييشمز مؤضوعسو، اساس پرئدمئتي[1] اينسان اولموشدور.
عوموميييتله، سؤز صنعتينين، ادبيياتين تاريخي بشريييتين اؤز تاريخيدير. تدقيقاتچيلار دؤنه–دؤنه قئيد ائتميشلر کي، اينساندا گئرچکلييه بديعي– حيسسي موناسيبت هله صنعتين يارانماسيندان چوخ – چوخ اووللر مئيدانا گلميشدير. گئرچکلييه بديعي موناسيبت، هئچ شوبههسيز، طبيعتله موناسيبتده، طبيعتين ايلهام وئريجي تأثيري نتيجهسينده يارانميشدير.
لاکين ايلک صنعت اثرينين - ايلک ماهنينين، نغمهنين، باياتينين نه واخت، هارادا و نئجه ياراديلماسي باره ده هئچ بير تاريخي اثرده و تدقيقاتدا دقيق، صحيح معلومات يوخدور. بودا طبيعيدير. اونو ميصير ائهراملارينين اوجالديغي بير دونيا دا دا، قوبوستان قايالارينين وطنينده ده، اورتا آسييا صحرالاريندادا، اوزاق سيبير چؤللرينده ده، قديم هينديستاندا دا آراييب تاپماق اولار. ايلکينلييين کونکرئت[2] عونواني يوخدور.
صنعتده اينسان کونسئپيياسينين[3] فورمالاشديريلماسينين ايلکين عاميلي کيمي فولکلورون[4] و ميفولوقييانين[5] رولو، البتته، اينکار ائديلمزدير. عيني زاماندا، اينسان کونسئپسيياسينين بديعي اينکيشافي يازيلي ادبيياتين ايکيشافي ايله دير عوضوي صۇرتده باغليدير. بو معنادا 12-10 عصرلردن اوزو بري آذربايجان ادبيياتينين تاريخينه اؤتري نظريئيتيرمک کيفايتدير. ”کيتابي–دده قورقود“ آبيدهسيني گؤتورک. بورادا سؤزون حقيقي معناسيندا ايييدليک، قهرمانليق، موظففرليک و اۇغور ترننوم ائديلير. لاکين بونونلا ياناشي، ” دده قورقود“داستانيندا بير مودريکليک کۇلتودا[6] ياشايير. بوتون داستان بويو دده قورقود آغلي، ذيکاسي، اوزاق گؤرنلييي ايله اوجادا دورور.
يازيلي ادبيياتيميزين اينتيباه دؤورؤنده (شرق اينتيباهي) اينسان کونسئپسيياسي اينکيشاف ائتديريلهرک داها درين مضمون کسب ائدير. تصادوفي دئييل کي، نيظامي دن بحث ائدن هر هانسي بير تدقيقاتچي (ايستر شرق، ايستر غرب تدقيقاتچيسي) اونون آدينين و صنعتينين قارشيسيندا ”هومانيزم“[7] سؤزونو ايشلتمدن کئچينه بيلمير. کلاسسيک[8] آذربايجان ادبيياتيندا اينسانين بديعي ائستئتيک درکيني صوفيزمين[9] کاميل اينسان کونسئپسيياسيندان کناردا آختارماق دا مومکون دئييل. بو معنادا ادبيياتيميزدا نيظامي دن سونرا ان يوکسک زيروه نسيمي اولدو. اگر نيظامينين اينسانئ يئرله گؤي آراسيندا تارازليقدا ايديسه، نسيمينين اينساني يئردن داها چوخ گؤيه باغلي ايدي. او، يئر اوزونون جانلي وارليغيندان داها چوخ اصيل وار اولاني، حاققي عکس ائتديرن گوزگودور.
نسيمي دن سونرا فوضولي اينساني يئر اوزونه قايتاردي. دونيانين بوتون غملري گليب فوضولينين ساروان اولدوغو کارواندا جمع اولدو. لاکين فوضوليده و فوضوليدن سونراکي ادبيياتدا آشيق اوبرازيني[10] - ليريک[11] - رومانتيک[12] دويغولو اينساني – يالنيز غم و عئشق چرچيوهسينده دوشونمک ساده لؤوح لوک اولاردي.
مورادين شاميني يانديرا بيلمهين فوضوليده و کلاسسيک پوئزييادا[13] غم – ائعتيراض، عوصيان سويييهسينده درک اولونماليدير. کيمه قارشي ائعتيراض؟ يئر اوزونده کي عئيبهجرلييه و غئيري– کاميللييه، اينساني آلچالدان هر جور معنوي زوراکيليغا قارشي. . .
بئلهليکله، يئرله گؤيون کوورديناسييا[14] نؤقطهسينده اولان نيظامي اينساني نسيمي ده يئرله علاقهسيني ايتيرمهيه باشلايير، فوضولي ده آياقلاري يئرده اولسادا گؤزلريني گؤيدن چکه بيلمير، واقيف ده گؤيلري سئير ائتمکدن يوْرولوب، گؤيون ملکلريني، جننتي يئره گتيرير، م. ف. آخوندودا ايسه گؤيلردن و ملکلردن ال چکيب ادبيياتيميزين اوزون موددت اونوتدوغو پروبلئمي[15] دونيايا دؤنور. دونيانين عذابلارينين دا، سئوينجينين ده منبعي دونيادا آرانماغا باشلانير.
اوول ميرزه فتحعلي آخوندواْوون، اوندان سونرا ح. زردابينين، ن. وزيرواْوون و باشقا سعيلري نتيجهسينده ادبي – ائستئتيک فيکير اوز هدفيني دهييشير. اونلارين کئچدييي يول آرتيق يئردن–گؤيه يوخ، يئر اوزونده شرقدن غربه توشلانميشدي. [16] حاققا چاتماق اوچون ”قارباغدان پاريسه“ – يئني سيويليزاسييانين[17] بئشييينه اوز توتماق لازيم ايدي. بو يئني دؤورون ادبيياتيندا اينساني مؤحيطين سوسيال[18] پروبلئملريني حلل ائتمک دوشوندوروردو. بو تيپ[19] اينساني دؤورونون قهرماني حئساب ائدن موعلليفلر ادبيياتين ژانرلاريني دا[20] پراکتيکي[21] ماعاريفچيليک ايستيقامتينده دهييشير و دويغو، تحکييه ايله باغلي ژانرلاري حرکتله باغلي ژانرلار عوض ائدير.
لاکين ماعاريفچيلييين آوروپا ايدئاللي[22] قهرمانلاري 20-جي عصرين اووللرينده عرب و تورک تورپاقلارينا آرديجيل وحربي يوروشلر ائدن آوروپا ايشغاللاري قارشيسيندا سارسيلدي. آرتيق ايشيق منبعي کيمي گؤرونن غرب، هم ده دهشت قايناغينا چئوريلدي. غرب تدقيقاتچيلاري اؤزلري ده 20 –جي عصرين اووللرينين اراضي داعوالارينين، بيرينجي دؤنيا موحاريبه سينين آوروپا بورژۇا[23] مدنيييتينه سون قويدوغونو ائعتيراف ائديرلر.
و بودؤورده ميللتي قوْروماغا چاليشان يئني اينسان اوْبرازي 20 –جي عصرين رئاليست[24] ادبيياتيندا داها چوخ ساتيريک[25] - تراقيک[26] قهرمان کيمي مئيدانا چيخير. آرتيق 20 عصرين اووللرينده ادبيياتدا تنقيدي رئاليزم خططي گوجلنديکجه ”وطن، وطن، وطن ! ميللت، ميللت، ميللت، ميللت ! ديل، ديل، ديل “ (جليل محمد قولوزاده ) شؤعاري ادبي مانيفئسته[27] چئوريلدي.
ج. محمدقولوزاده، م. ا. صابير، ع. حاقوئردييئو، ا. حوسئين زاده، ا. آغايئو، م. ا. مؤجوز، م. هادي، ف. ب. کؤچرلي، ا. غم کؤثر، اؤ. ف. نئمانزاده، او. حاجي بي اوو، ن. نريمانوو، ح. جاويد، س. س. آخونداوو، ع. صححت، م. س. اوردوبادي، ج. جاببارلي، ي. و. چمنزمينلي و باشقا قودرتلي قلم صاحيبلري، بير طرفدن ”موللا – نصره ددين “، اوبيري طرفدن ” فويوضات “ ژورناللاري[28] ادبي حرکتين باشيندا دايانديلار و همين حرکاتا ادبي موختليفليک گتيرديلر بو صنعتکارلار، فيکير صاحيبلري ميللت، وطن، ديل، ماعاريف، مدنيييت پروبلئملريني ادبيياتين مشغول اولدوغو سفئرايا[29] داخيل ائتديلر.
محض بو زامان 20 – جي عصر ادبيياتيميزا ” کيچيک آداملار“ گلير. مير جلال پاشايئوين آذربايجان بديعي نثري اوچون ” پروقرام[30] – اثر “ آدلانديرديغي ” پوچت قوطوسو“، ” نوْوروزعلي “ لييي بير کئيفيييت کيمي کشف ائلهدي.
صنعتده اينسان کونسئپسيياسي باخيميندان موهوم کئيفيييت دهييشيکلييي مؤشاهيده ائديلمهيه باشلادي. ”کيچيک آدام“لارين دهيهري و طالئعي موختليف باخيش بوجاقلاريندان ادبيياتدا داخيل اولدو. مرحوم پروفئسسور ف. حوسئينووون گؤستردييي کيمي، ”عادي احوالاتلاردا بؤيوک حقيقتلر آچيلماغا باشلادي“.
ضعيفلهمهيه باشلاميش رومانتيک عنعنه 20–جي عصرين باشلانغجيندا يئني دن ديرچلمه يه باشلادي و 20-جي عصر رومانتيزمي فورمالاشدي. بو رومانتيزم کلاسسيک شرق پوئزيياسي ايله غرب رومانتيزمينين سينتئزينده[31] يارانميشدي. رئاليست ادبيياتين کيچيک آداملاريندان فرقلي اولاراق رومانتيک ادبييات مؤحتشم آماللارا و قودرتلي شخصييتلره داها چوخ موراجيعت ائديردي.
موستقيل آذربايجان دؤولتينين ايشغاليندان سونرا، 20–جي عصرين 20–جي ايللرينده آذربايجاندا سووئت سيستئمي يارانير.
حاکميييته آزادليق شؤعارلاري ايله گلن بو سيستئم ياشاما گوجونو ميللتلرين و ميللي اراضيلرين ايستيثماري حئسابينا تأمين ائديردي. بونون اوچون او خوصوصي پروقرام يئرينه يئتيردي. بو پروقراما گوره صينفي – سيياسي موناسيبتلر اون پلانا[32] چکيليردي. و چوخ کئچمهدن مدنيييتي ده سوسياليست[33] مدنيييتينين ترکيب حيصصهسي کيمي يارانماغا باشلادي.
بو گئرچکليکله– ادبيياتين زورلا، صونعي شکيلده سيياسيلشديريلمهسي ايله ياناشي، آذربايجان ادبيياتي سيياسي رئپرئسسيانين[34] طوغيان ائتدييي 30-20- جو ايللرده اؤز وارليغيني ايتيرمهدي. نارگين[35] آداسيندا، يا اوزاق سيبير سورگونونده عؤمرو تاماملانان بؤيوک صنعتکارلارين (ح. جاويد، ي. و. چمن زمينلي، ا. جاواد، م. موشفيق و باشقا. ) يئريني بير گؤزو آغلايان، بير گؤزو گولن، يالانا اينانان، آمما ايچينده آنلاماق دردي ياشادان صمد وورغونلار، سولئيمان روستم لر، مير جلاللار، مئهدي حوسيئنلر، سولئيمان رحيماوولار، رسول ريضالار، ايلياس افندييئولر، ابولحسنلر و باشقا. ، سونرالار ايسه عيسا حؤسئيناوولار، ايسماييل شيخليلار، بختييار واهابزادهلر، علي کريم لر، مممد آرازلار و باشقا. توتدولار.
تععجوبلو دئييل کي، 30-20- جو ايللرين ادبي تدقيقينده ”يئني اينسان کونسئپسيياسي“ گونون باش مؤوضوعسونا چئوريلدي. ”يئني اينسان “ صينفي موباريزهلرده برکييهن، قولچوماقلارين دوشمني اولان سوسياليزم قوروجولوغوندا فععال ايشتيراک ائدن فاغير کندلي دن، بئساواد فهلهدن شوعورلو اينقيلابچييا، موباريز بولشئويکه[36] قدر ”شرفلي بير يول “ کئچمهلي ايدي.
لاکين هاميني برابرلشديرن، داها دوغروسو، عيني لشديرن، ”هامي عيني دير“ شوعاري ايله چيخيش ائدن ايدئولوگييا[37] بديعي ادبيياتي اونون ان باشليجا پرئدمئتي اولان اينسان اوبرازينين هر طرفلي، دولغون و ضيددييتلي تصويريندن محروم ائتدي. آرتيق بديعي اوبرازلارين فرديلييي آرخا پلانا کئچير. بونون نتيجهسي اولاراق بديعي اثرده مؤوضوعسونون آکتوالليغي[38] بيرينجي درجهلي ( ايستئحصالات، يا خود کولخوز[39] رومانلاري و سايره. )، مضمون رنگارنگلييي، صنعتکارليق، بديعي ليک کيمي موهوم ائستئتيک کريتئرييالار[40] ايسه ايکينجي درجهلي مسلهلر کيمي تقديم اولونور. بئلهليکله، اينسانين اصل ماهييتي و بو ماهييتين بديعي ايفادهسي آرخا پلاندا قالير. 1950- جي ايللرين اووللرينده – ايستالينين اؤلوموندن سونرا سووئت ايدئولوگيياسيندا مولايينلشمه مرحلهسي باشلاندي. دونيا ايله يئني يارانان سوسياليست دؤولتلري حئسابينا اولسادا علاقهلر گوجلندي. ايدئولوگييا داکي مؤلاييملشمه ادبيياتدا اينسانا ايستي و حسساس موناسيبتي نيسبتن آرتيردي.
آذربايجان ادبيياتيندا سوسياليست رئاليزمينين تنقيدي رئاليزمين بطنينده دوغولماسي (اؤزونه ”ميللي زمين“ تاپماسي) ايدئياسي، اصلينده، ادبيياتدا نه اينکي شيشيرديلميش، عموميييتله، يانليش موناسيبتين تظاهورو ايدي. معلومدورکي، ادبيياتدا هر بير اوسلوب، جريان اوولکي جريانلارلا سيخ باغليدير. بو باغليليق زورلا، صونعي شکيلده دوشونولنده، اولمايان علاقهلري حقيقت کيمي تقديم ائدنده مئتودولوژي[41] قوصور مئيدانا چيخير. سوسياليست رئاليزمي آذربايجان ادبيياتينين و اونون بير چوخ موترققي عنعنهلرينين اينکيشافي قارشيسيندا مانئعهلر تؤرتدي، حتتا ادبي فاجيعهلرين يارانماسينا سبب اولدو. لاکين ادبيياتين روحونون تامام سؤندوره بيلمدي. اونا گؤره سؤندوره بيلمدي کي، ميللي ديلين و ادبيياتين اؤزلليکلريني، اونون صافليغيني ياشادان قوْرويوب ساخلايان ايستئعدادلي صنعتکارلار يئتيشدي.
سووئت دؤورونده مئيدانا چيخان اثرلرين يارانماسيندا سيياسي عاميل سون درجه منفي رول[42] اويناييردي، لاکين بونونلا ياناشي، بو ادبيياتي يارادانلارين فاجيعهسي هم ده دؤورون، زامانين فاجيعهسي ايدي.
خالق يازيچيسي ائلچين ”تنقيد و نثر “ مونوقرافيياسيندا[43] يازير : ”موحاريبه دن سونرا کي دؤور آذربايجان بديعينين نثرينين ان نؤقصانلي جهتلريندن بيري ”موثبت قهرمان و امک “ مسلهسي ايده علاقهدار ايدي. موثبت قهرمان ايستئحصالاتدا، کند تصرروفاتيندا، يادا پارتييا[44] ايشينده چاليشير و محض ”موثبت قهرمان“ اولدوغو اوچون پلاني واختيندان اوول آرتيقلاماسي ايله يئرينه يئتيرير. “
1955- جي ايلده پروفئسسور مير جلالدا ديققتي بو مسلهيه جلب ائدهرک يازيردي : ”بير چوخ اثرلريميزده تصوير اولونان آداملار رئال، طبيعي چيخمير. نه اوچون؟ اونا گؤره کي، يازيچي اونلاري ماراقلي، مورککب حياطي اولان جانلي آداملار کيمي يوخ، آنجاق بير پئشه صاحيبي کيمي، صدر، کاتيب، تراکتورچو، بوروق اوستاسي، موعلليم و وسايير کيمي تصوير ائدير. مئشين پئنجهيي اهينيندن چيخاران رايکوم[45] کاتيبي اؤز اوبرازيني ايتيرميش اولور “.
بو باخيمدان ” آلتميشينجيلار “ نثرينين ايدئيا – فلسفي اساسلاريني – آراشديرماق ماراقليدير. بيزجه، ”آلتميشينجيلار“ حاققيندا (خوصوصن ائلچين، آنار، اکرم اهيليسي باره ده ) چوخ يازيلادا، ايندييه قدر اونلارين نثرينين ماهيييتي تام آچيلماييب و بونون دا اساس سببلريندن بيري، دئمک اولار کي، ان باشليجاسي، بو نثرين يارانماسينا تأثير ائدن فلسفي تمايوللارين نظري آلينماماسيدير.
اينسانين مؤوجودلوغو، ماهيييتي 20- جي عصرين گئنيش ياييلميش فلسفي تعليم لرينين اساسيندا دايانيردي. 60- جي ايللر نثريني بو فلسفي تعليملردن کيناردا آراشديرماق غئيري – مومکوندور. موشاهيده و تجروبهني اساس گؤتوروب، خيالدان اوز دؤندرن پوزيتيويزم[46] دونيا ادبيياتيندا رئاليزمين بير جريان کيمي يارانماسيندا اساسلي رول اويناميشدير. بو جهت ده ماراقليدير کي، پوزيتيويزم و سوسياليست رئاليزمينين بؤحراني دا تاريخن، تخمينن، عيني دؤوره دوشدو.
سوسياليزم ايدئولوگييا ايله اينساني ماشينلاشديرديغي کيمي، نئوپوزيتيويزم ” علمي تجروبهلرله “ اينساني ماشينلاشديردي. بئلهليکله، هرايکيسي ايفراط چيليقدان ايفلاسا دوغرو يووارلانديلار. اونلارين يئرينه ديققتي اينسانين ماهيييتينه يؤنلدن ائکزايستئنسياليزم[47] گلدي. ائکزيستئنسياليزم ادبي – فلسفي جرياني بيرينجي و ايکينجي دونيا موحاريبهلري آراسينداکي دؤورده آلمانييادا يارانميش، 60-50 – جي ايللرده ايسه فرانسادا سارترين[48]، بوووارين[49]، کامونون[50] و باشقا. يوکسک بديعي توتوما ماليک اثرلري واسيطه سيله دونيا ادبي– ائستئتيک فيکرينه گوجلو تأثير گؤسترميشدير.
ائکزيستئنسياليزمي نظره آلمادان 20 – جي عصر مدنيييتينين بؤيوک حاديثهلريني تدقيق ائتمک مومکون دئييل. او، مودئرنيست[51] و پوستمودئرنيست[52] صنعته تأثير ائتدييي کيمي، سووئت ادبيياتينادا تأثيرسيز قالماميشدي. محض بو پوزيتيو ادبي–فلسفي تأثير، بيزجه، ”آلتميشينجيلار“ نثرينين فورمالاشماسيندا آز رول اويناماميشدي.
ائگزيستئنسياليزم، دين دن سونرا اينسانين روحونا، ماهيييتينه يؤنهلن يئني بير تعليم کيمي فورمالاشدي. او ديني عوض ائتمهسه ده، اينسانين روحي راحاتليغيني آرادي، بو راحاتليغي پوزان نؤقطهلري اؤنه چکدي.
آرتيق فلسفهنين کلاسسيک بوجاق آلتيندان ياناشديغي ”اينسان نهدير؟ “ سوالي ”اينسان نه ائده بيلر؟“ کيمي غئيري– عنعنهوي سواللا عوض اولونور. اينسانين مؤوجودلوغونون اينسانين ماهيييتينه گؤره داها ايلکين سايان ائگزيستئنسياليستلراوچون اينسانين ماهيييتي آنجاق اونون آزادليغيندان آسيليدير (سارتر).
بيلديييميز کيمي، اينسان آزادليغي هميشه بديعي ادبيياتين مؤوضوعلاريندان بيري اولموشدور. ماراقلي بوراسيدير کي، ائگزيستئنسياليست يازيچيلارين اثرلرينده آزادليق هئچ واخت مومکون نتيجه کيمي تصوير اولونمور. اونلارا گؤره اينسانلا موطلق آزادليق آراسيندا اولان مسافه قطع اولونماميشدير. بونا گؤره ده آزادليق الده اولونان نتيجه يوخ، اونو الده ائتمک اوچون اينسانين گؤستردييي جهددير. و بئلهليکله سون نفسه قدر داوام ائدن آرامسيز حرکاتدير.
ائگزيستئنسياليستلره گؤره، آزادليق اينسان معنويياتي اوچون بير ماياک دير[53]. مارکسيست[54] ائستئتيکادا، فلسفه و عئلمي–نظري منبعلرده سووئت اينسانينين اؤزگهلشمهسيندن، تنهاليغا قاپانماسيندان بحث اولونماسادا، بديعي ياراديجيليق دا بو، 70-60- جي ايللر ادبيياتينين اساس ياراديجيليق پرئدمئتينه چئور يلمشدي. ”ناراحات اينساني “ اؤزونون اساس پرئدمئتي سئچن يئني ادبييات سانکي اونون ناراحاتليغينين ايفادهسي ايله عنعنهوي نثرين نيظاميني پوزدو. بو نيظامي پوزولموش اينساني، نيظامي پوزولموش زامانين اؤزو يئتيشديردي. ج. جويس[55]، م. پروست[56]، ف. کافکا[57]، و. فولکنئر[58]، آ. کامو، ژ. پ. سارتر 20 – جي عصر نثرينين آپاريجي سيمالارينا و ان چوخ اوخونان يازيچيلارينا چئوريلهرک دونيادا بالزاک[59] و تولستوي[60] رومان عنعنهلريني يئني تيپلي قهرمان و رومان عنعنهلري ايله دهييشديرديلر.
بو يازيچيلارين ياراديجيليغينا قارشيسي آلينماز ماراغين يارانماسيندا اونلارين 60- جي ايللردن باشلاياراق روس ديلينه ترجومهسي ده بؤيوک رول اوينادي. بو ترجومهلر يئني ياراديجيليق آختاريشيندا اولان سووئت و او جوملهدن آذربايجان يازيچيلارينا تأثيرسيز قالمادي. بيز بورادا ”تأثير“ سؤزونو تقليدچيليک معناسيندا يوخ، عوموميييتله، دونيا ادبيياتيندا يئني مرحلهنين تشککولو و اينکيشافي معناسيندا ايشلهديريک.
بئله بير تأثير آذربايجان ادبيياتيندا ” يئني نثر “ حاديثهسي کيمي اؤز عکسيني تاپدي. بو يئنيليک ”آلتميشينجيلاري“ – ايلک نؤوبه ده ائلچينين، آنارين، ا. اهيليسلينين، اي. مليکزادهنين، ف. کريم زادهنين، ي. صمداوغلونون، م. ايبراهيم بهياووون، ر. ايبراهيم بهياووون، س. سولئيمانووون ياراديجيليغيندا داها گئنيش عکس اولوندو.
ياشار قارايئوين يازديغي کيمي : ”. . . اينسان ائله هميشه ادبيياتين مرکزينده اولوب و تصادوفي دئييل کي، اونا هميشه محض ”اينسان شوناسليق“دئييبلر. آنجاق ايش بوراسيندادير کي، ”آلتميشينجي لار“ بديعي ادبيياتدا بو مؤوضوعو يئني پروبلئم[61] کيمي، يئني دن داخيل ائلهديلر. “
بو باخيمدان ائلچينين ياراديجيليغي بؤيوک ماراق دوغورور. ” آلتميشينجيلارين “ ادبييات تاريخيميزده آيريجا بير مرحله کيمي فورمالاشماسيندا خوصوصي رولو اولان و بو مرحله ده ا. اهيليسلي و آنار ايله ياناشي اوچ آپاريجي شخصدن بيري کيمي تانيلان ائلچين ادبيياتيميزي، ائلهجه ده ادبي – عئلمي فيکريميزي اؤزونون نثر و دراماتورگييا[62] ايله ياناشي همکارلاريندان فرقلي اولاراق، پروفئسسيونال[63] ادبييات شوناسليق و ادبي تنقيده دايير اثرلري ايله ده زنگينلشديرميشدير.
ائلچين يئني آذربايجانلي تيپيني – هم ميللي مئنتاليتئتي[64]، هم ده بشري دويغولاري و دوشونجهلري تمثيل ائدن شخصييتلري بديعي نثريميزه گتيردي.
خاراکتئرجه[65] بير – بيرينه قطعيين اويوشمايان بو اينسانلار آراسيندا سويوقلوغون، اونلارين بيگانهلييينين، بدبينلييينين، معنوي سيخينتيلارينين سببلري اوزرينده بيزي دوشونمهيه وادار ائتدي.
ادبي تنقيدين يئکديل فيکرينه گؤره ” بير گؤروشون تاريخچهسي“، ” تويوغون ديري قالماسي“، ” دولچا پووئستلري “[66]، ”محمود و مريم“، ”آغ دوه“، ”اؤلوم حؤکمو“ رومانلاري تکجه ائلچينين دئييل، بوتؤلوکده 80-70- جي ايللر آذربايجان نثرينين موهوم اوغورلاريدير. اونون بو و ديگر اثرلرينده فلسفي قات موختليف مقاملاردا حيسس اولونور، ان اساسي ايسه همين فلسفي خط بديعيلييه قطعيين خيلل گتيرمير.
مسله بوراسيندادير کي، ائلچينين و ” آلتميشيمجيلار“ين ديگر گؤرکملي نومايندهلرينين ( ا. اهيليسلينين، ي. صمداوغلونون، آنارين، اي. ملکزادهنين ) ادبيياتا گتيردييي قهرمانلار هئچ بير ” موستثناليغي“ ايله سئچيلميرديلر. بو قهرمانلارين چوخو عادي، سيراوي اينسانلارايدي. دوغرودور سوسياليست رئاليزمي ادبيياتيندا دا عادي، سيراوي اينسانلارا يئر وئريردي، لاکين عادتن بو عاديلر و سيراويلر سوندا مجبورن مؤستثنا قهرمانا، دؤيوشکن، موباريز، قوروجو اينسانا چئوريليرديلر.
ائلچينين ايستئعدادي اونون اثرلرينده ” سيراويلردن “، ” موستثنا “ قهرمان ياراتماغين قارشيسيني آليردي. تصوير اتئدييي ادبي قهرمانلار بعضن چيخيلمازليق ايچينده چابالاياراق، حتتا بير چوخ ” ايجتيماعي “ مقام لاردا پاسيو[67] نظره چارپيرديلار. آنجاق موعلليف همين قهرمانلارين داخيلي عالمينين زنگينليييني، اؤز معنوي صافليقلاريني قورويوب ساخلاديقلاريني يؤکسک بديعيليکله گؤستره بيلردي.
ائلچينين ادبي قهرمانلاري نه صينفي منصوبييتلري، نه امک پروسئسي[68] ايله باغليليغي، نه ده موباريز و دؤيوشکن خوصوصيييتلرينه گؤره ياراديلميشدير–اونلار سادهجه اولاراق جانلي اينسانلاردير. ائلچين نثرينده بديعي کونفيليکتلر اؤز موختليف لييي ايله سئچيلير، اگر قوروپلاشديرما آپارساق، بو کونفيليکتلري بئله بير قايدادا تقديم ائله بيلريک : آچيق – طرفلرين اوز – اوز، قارشي - قارشي يا موباريزه سيني عکس ائتديرن کونفليکتلر[69] و قيزيل–اوبرازلارين قارشي دورماسيني داخيلي دونيا باخيشلارين موباريزهسي کيمي عکس ائتديرن کونفليکتلر; عيني زاماندا بير اوبرازين داخيلينده ايکيلشمهنين ايفاده ائدن کونفليکتلر.
ائلچينين ادبي قهرنانلارينين تيمثاليندا بيز آشاغيداکي عئلمي تصنيفاتي، بؤلگونو اوپتيمال[70] حئساب ائديريک:
1. اينسان دويغو و حيسسلرينين آزادليغيني عکس ائتديرن اوبرازلار. بو تيپلي اوبرازلارا بيز ائلچينين ” بير گؤروشون تاريخچهسي“، ” اون ايلدن سونرا“، ”هوتئل بيريستول“، ” شوشايا دومان گليب “ و باشقا. اثرلرينده، ائلجه ده رومان و پيئس لرينده[71] راست گليريک. بو اثرلرده تصوير اولونان اوبرازلار اورکلرينين حوکمو ايله حرکت ائدير، بعضي عادت – عنعنه لره، ايسترئوتيپلره سيغماق ايستهميرلر.
2. تکليک، تنهاليق فاجيعهسيني ياشايان اوبرازلار.
بو اوبرازلار ائلچينين بديعي نثرينده موعيين سيلسيله تشکيل ائدير. اونلار اؤز فردي دونيالارينا قاپاناراق رئتروسپئکتيو[72] دويغولارلا ياشايير، بعضن ده گلهجک حاققيندا ليريک، لاکين ماهيييت ائعتيباري ايله تراقيک خياللارا داليرلار، خاطيرهلرله ياشاييرلار (”پوچت شؤعبهسينده خيال“، ” قاطار. پيکاسسو. لاتور19680 “، ” ساري پئنجک “، ” تويوغون ديري قالماسي “ و سايره )
ائلچين ياراديجيليغيندا آبشئرون و شهر کولوريتي[73] بؤيوک صنعتکارليقلا ايفاده اولونور. بو کولوريت تک فاکتورادا[74] - شهرين و يا کندين تصويرينده دئييل، ائموسيونال[75] تأثيره ماليک اولان اينسانلارين پسيخولوگييا سيندا[76]، دونيا گؤروشونده، مئنتاليتئتينده دير. همين کولوريت يازيچينين بالاداداشلا باغلي مشهور حيکايهلريندن توتموش ان سون دؤورون ” قاراباغ شيکستهسي “ و ” بايراقدار“ کيمي گوجلو نثر اثرلرينهدک عئيني طراوتله ديققتي جلب ائدير.
ائلچينين رومانلاريندا شخصييت و زامان کونسئپسيياسي پارالئل[77] شکيلده اينکيشاف ائتديريليرو بير–بير ايله علاقهداردير. اونون اثرلرينده ادبي–تنقيدي فيکيرده سؤيلندييي کيمي، ايفراط موثبت و ايفراط منفي قهرمانلار يوخ، ضددييتلي، دونيادان باش آچماق ايستهين، کوميک[78] و يا تراقيک قهرمانلار مؤوجوددور. هر اوچ روماندا، اينسانين زماني ايله قارشي دورماسينين شاهيدي اولوروق. زمانه نه قدر آمانسيز و ”بيرحم ديرسه“، اوبراز، ميثال اوچون، محمود بير او قدر صاف، تميز و کؤورکدير.
ان موهوم جهت اودورکي، ائلچين بير يازيچي کيمي اينسان– شخصييت– قهرمان کونسئپسيياسينين بديعي – فلسفي حلليني تاپا بيلميشدير. اينسانين ايچينده شرله خئيرين بير يئرده، ياناشي اولماسي، بوتون پيسليکلرين، پيس عمللرين آيريجا يوخ، بؤتون گؤزلليکلر جوت دوغولماسي فيکري ”محمود و مريم“، ”آغ دوه“، ”اؤلوم حؤکمو “ نده پارلاق شکيلده ايفاده ائديلميشدير.
” محمود و مريم “ ده ياشيل گوزلو کيشي دئييرکي، سيزدن ( پئرسوناژلاردان[79] ) فرقلي اولاراق، من اينسانين باغريني دلن فاجيعهلردن باشقا، هم ده بو سرين چئشمهلي بولاقلاري، داغلاري، ياشيل چمنلري ده گؤرورم. بو، يازيچينين اؤز ” گؤروم دايرهسيني“ موعيينلشديرن جهتدير.
” اؤلوم حؤکمو “ رومانيندا دا بيتيکين و موکممل اينسان کونسئسياسينين ايدئيا[80] -ائستئتيک ايفادهسي اؤز عکسيني تاپيب. اثرده ” باش قهرمان کيمدير؟ “ سوالينا جاواب آلساق، رومانين بير چوخ جانلي، دولغون و کولوريتلي صورتلري (هر ايکي موراد ايلديريملي دان، افلاطون دان، پروفئسسور زيلبئردن، مورشود گولجاهاني دان، آرزودان، علعسگر موعلليمدن و باشقا. توتموش خديجه آروادا، فريد کاظيملييا، خيدير موعلليمه، نجف آغايئويچه، سيچان بالانييازا و باشقا. قدر) آراسيندان، بلکه ده، کونکرئت اولاراق، خوسروو موعللمين يا خود دا عبدول غافارزادهنين آدلاريني چکمک اولاردي.
لاکين بو سووالا، بيزجه، ان دوزگون جاواب بئلهدير : ” اولوم حؤکمو“نون باش قهرماني – بؤتون او اوزون– اوزادي ايللرين، ايستالينيزمين هر جور رئپرئسسييالارينا[81]، عدالتسيزليکلرينه، حاقسيزليقلارينا دوچار اولان، لاکين اينسانليغيني و لياقتيني ايتيرمهين فاجيعهوي آذربايجان ضيياليسي ! ميللي ضييالي زومره سي !
بو اثري ائلچين 80- جي ايللرده قلمه آلميشدير. بورادا رمزي اوبراز – سووئت سيستئمين اوبرازي دا مؤوجوددور و محض ائلچينين يازيچي تخييولو و فهم زنگينلييي سونرالار شاهيدي اولدوغوموز رئال تاريخي حاديثهلردن هله چوخ اؤنجه ايستئعدادلي قلمله بو سيستئمه اؤلوم حؤکمو يازميشدير.
بو تصادف ايديمي ؟
اصلا يوخ ! بو بؤيوک ادبيياتين و يازيچينين اينساني و اينسانييتي دويماق و حيسس ائتمک باجاريغينين باريز نومونهسيدير. بئله کي، اينسان طبيعتينه، اينسان ماهييتينه و معنويياتينا ياد هر نه وارسا اؤلومه محکومدور. ادبيياتدا اينسان کونسئپسيياسينين ان دولغون و باريز تجسسومو اوچون رومان ژانري ال-وئريشلي ايمکان يارادير. لاکين بو هئچ ده او دئمک دئييل کي، باشقا ژانرلاردا اينسانين بديعي-ائستئتيک تجسسومو دولغون اولا بيلمز.
دراماتورگييا هميشه دؤورله، زامانلا چوخ باغلي اولان بير ژانردير و ائله بو باخيمدان ائلچينين سون اون ايللرده يازديغي پييئسلر آذربايجان دراماتورگيياسينين صنعتده اينسان کونسئپسيياسينين بديعي حللي باخيميدان ماراقلي و اوريژينال[82] نومونهلريدير.
و بو کومئدييا لاردا بديعي گولوش–هر شئيدن اوول کونکرئت خالقين، ميللتين تاريخي عنعنهلري ايله، داورانيش ائتيکئتي[83] و خاراکئتري ايله باغلي بير حاديثهدير.
شوپئنهاوئره[84] گؤره دونيا ائله خلق اولونوب کي، بو اونتولوژي[85] شکيلده، قاچيلماز اولاراق کوميزم[86] دوغورور. گولوشون ترايئکتوريياسي[87] حيات داکي عکس قوطبلردن – اؤلوم و حيات دان کئچسه ده گولوش هر شئيدن اونجه ” حيات ياراديجي “ باشلانغيج کيمي فععاليييت گؤسترير.
ائلچينين کومئدييالاريندا موعلليفين ايفاده ائتمک ايستهدييي چوخ سايلي مطلبلردن بيري ده بودورکي، اينسان باش گيجهللنديريجي وضعيييتده بئله اولسون، چيخيش يولونو تاپماليدير. بئله اولماديقدا، فردي ده، جمعييتي ده فاجيعه گؤزلهيير.
آذربايجان تنقيدينده اينسانين بديعي – ائستئتيک تجسسوموايله باغلي فيکير و مولاحيظهلرين هانسي ايستيقامتده، هانسي مئعيارلار اساسيندا داوام ائتديييني اؤيرنمک اوچون ائلچينين اؤزونون ”تنقيد و نثر“ مونوقرافياسي ماراقلي منبع دير.
بوتون بو جهتلر اونو گؤستريرکي، ائلچين ياراديجيليغينا لوکال[88] و گلوبال[89] کونتئکست ده[90] ياناشماق دوزگون اولار. لوکال کونتئکست دئييهنده، بيز ”آلتميشينجيلار“ ياراديجيليغيني، گلوبال کونتئکست دئيهنده ايسه غرب ادبيياتيني نظرده توتوروق.
عئيني زاماندا، ائلچينين اثرلري يالنيز ادبييات تاريخي و ادبيياتشوناسليق بوجاغي باخيميندا دئييل، هم ده فلسفي باخيش بوجاغي آلتيندا تدقيقه جيددي اساس وئرير.
[1] پئرئدمئت ( روسجا ) : بوردا ، مقصد ، آنلاميندادير .
[2] کونکرئت (لايتنجا) : موعيين – قطعي
[3] کونسئپسييا (لايتنجا) : هر هانسئ بير حاديثه حاققيندا اساس فيکير .تأويل نوقطه نظر.
[4] فولکلور (اينگيليسجه) : شيفاهي خالق ادبيياتي
[5] ميفولوگييا (يونانجا) : اساطيرشوناسليق.
[6] کولت (روسجا) : آيين – ديني عادت لر.
[7] هومانيزم (لاتينجا) : اينسان پرورليک .
[8] کلاسسيک (لاتينجا) : کلاسيکوس ، سئچمک معناسيندادير .
سونرادان لاتينجا و يونانجي اؤيرنمک و بو ديللره يازا بيلمک اوچون اوخونان اثرلره کلاسسيک آدي وئريلير . ابدي اوْلموش شاه اثرلره ، آنا ديليني ان گوزل يازان صنعتکارلارا و اونلارين اثرلرينه مکتب لرده اؤيره ديلن موثبت علملره و ... بو آد وئريلير .
(ادبييياتشناسليق : دکتر جواد هيئت . (ويژه نامه وارليق) قيش 74 تهران چاپ اول)
[9] صوفيزم : تصوووف طريقتئ . بونا باغلي يوْلچولار چاليشيرلار ” ريياضت“ ، ”عيبادت“ و ”تزکيييه نفس“ له ، حققه ناييل اولسونلار .
[10] اوبراز (روسجا) : شخصيييت ، تيپ
[11] ليريک (لاتين جا) : ] ليريکا : شخصي حيسس و هيجانلي شئعير [ ليريک : ليريکا يا منسوب آدم .
[12] رومانتيک (لاتين جا) : دويغولو ، خيال پرور/ خيالي ، شاعيرانه ، مؤحتشم و عجايب (قديم معنالاري) ادبييياتشناسليق : دوکتور هيئت
[13] پوئزييا (لاتين جا) : شئعير
[14] کوْوْرديناسييا (لاتين جا) : فارسجا (مختصات)
[15] پروبلئم (يونانجا) : مسئله – بؤحران .
[16] توشلانميشدي : هدف لنميشدي
[17] سيويليزاسييا (روسجا) : مدنييت.
[18] سوْسيال (لاتينجا) : ايجتيماعي .
[19] تيپ (يونانجا) : نومونه .
[20] ژانر (فرانسيزجا) : نؤوع
[21] پراکتيک (روسجا) : تجروبي .
[22] ايدئال (فرانسيزجا ) : ان ياخشي نومونه.
[23] بورژوا (فرانسيزجا ) : سرمايه چي .
[24] رئاليست (لاتينجا ) : گئرچک چي
[25] ساتيريک (لاتينجا ) : هجو ائدن .
[26] تراگيک (يونانجا ) : فاجيعه لي .
[27] مانيفئست (لاتينجا ) : بيان نامه .
[28] ژورنال (فرانسيزجا ) : نشرييه، ژورنال – دفتر .
[29] سفئرا ( روسجا ) : ساحه .
[30] پروقرام ( يونانجا ) : بوردا ، پلان مفهوموندادير .
[31] سينتئز (يونانجا) : بوردا بيرلشمه معناسيندادير .
[32] پلان (لاتينجا ) : سطح .
[33] سوسياليست (لاتينجا ) : سوسياليزم طرفداري .(سوسياليزم : ايشتيراکي مرام ) .
[34] رئپرئسسييا (روسجا ) : جزا – جزا تدبيرلري .
[35] Nargin
[36] بولشئويک (روسجا) : اکثرييت معنا سيندا ؛ لنين ين طرفدارلاري .
[37] ايدئولوگييا (يونانجا) : ايجتيماعي شوعور .
[38] آکتووال ( فرانسيزجا ) : حال حاضيير ده واجيب اولان ، موهوم اولان .
[39] کولخور ( روسجا ) : عومومي کند تصرروفات يئري .
[40] کريتئرييا (لاتينجا ) : اؤلچو .
[41] مئتودولوژي (يونانجا ) : مئتود : اصول ؛ مئتودولوژي : اصول لار سيستئمي .
[42] رول ( فرانسيزجا ) : نقش
[43] مونوقرافييا ( يونانجا ) : علمي اثر .
[44] پارتييا (فرانسيزجا ) : دسته . سووئت ايتتيفاقي کوممونيست پارتييا سيناگؤره ايشلينير
[45] رايکوم (روسجا ) : ”رايون کوميته “ سي نين ، ايختيصاري .
[46] پوْزيتيويزم (لاتينجا ) : پوْزيتيو (موثبت ) . تجروبه و موشاهيده يه دايانان ، کانت طرفيندن يارانان فلسفي جريان دير .
[47] ائکزيستئنسياليزم (لاتينجا ) : ائکزيست : وارليق . ائکزيستئنسياليزم فلسفي جريان دير .
[48] سارتر( 1980-1905) : فرانسيز فيلوسوف و يازيچي .
[49] بوووار (1986-1908) : فرانسيز يازيچي .
[50] کامو (1961-1913) : فرانسيز يازيچي .
[51] مودئرنيست : مودئرن ( يئني) فلسفه و صنعتين طرفداري .
[52] پوست مودئرنيست : پوْست مودئرن فلسفه و صنعتين طرفداري .
[53] ماياک ( روسجا ) : دنيز فنري .(فانوس دريايي)
[54] مارکسيست : کارل مارکسا عاييد فلسفه جرياني ؛ مارکسيسم طرفداري .
[55] ج . جويس (1941-1882) : ايرلند دوغونلو ، آدليم رومانچي .
[56] م . پروست (1922-1871) : فرانسيس رومانچيدير .
[57] ف . کافکا (1924-1883) : چئک دوغوم لو ، يازيچي دير .
[58] و . فولکنئر (1962-1897) : آمريکانين رومانچي لاريندان دير .
[59] بالزاک (1850-1799) : فرانسيس رومانچي دير .
[60] تولستوي (1910-1828) : روس رومانچي .
[61] پروبلئم (يونانجا ) : مسأله (تجروبي يادا نظري ) .
[62] دراماتورگييا (يونانجا ) : دراماتيک اثرلرين مجموعسو . (بوردا)
[63] پروفئسسيوانل (يونانجا ) : ايختيصاصلي .
[64] مئنتاليتئتي ( ؟ )
[65] خاراکتئر (يونانجا ) : خاصييت
[66] پووئست ( روسجا ) : مؤوضوعه رومانا نيسبتن داها ساده ، حجم جه اوندان کيچيک ، بديعي اثر .
[67] پاسيو (لاتينجا ) : منفي ، غئيري – فععال .
[68] پروسئس (لاتينجا ) : جريان .
[69] کونفليکت ( روسجا ) : توققوشما- موباحيثه – موناقيشه .
[70] اوپتيمال ( لاتينجا ) : ان موناسيب .
[71] پييئس:(فرانسيزجا):صحنهده گؤستريلمک اوچون يازيلميش درام اثري
[72] رئتروسپئکتيو ( لاتينجا ) : گئري باخان ، کئچميش ده حصر ائديلميش .
[73] کولوريت ( لاتينجا ) : رنگ اويغونلوغو ، بوردا شهرين خوصوصيييتين .
[74] فاکتورا ( لاتينجا ) : عاميل .
[75] ائموسيونال: حيسسي
[76] پسيخولوگييا: روانشوناسليق
[77] پارالئل: مووازي
[78] کوميک ( لاتينجا ) : مزه لي .
[79] پئرسوناژ ( فرانسيزجا ) : بديعي اثرده ايشتيراک ائدن شخص .
[80] ايدئيا (لاتينجا ) : فيکير – نييت .
[81] رئپرئسسييا: فيشار، اينجيتمه، ازمه
[82] اوريژينال (لاتينجا ) : اصيل ، اصل .
[83] ائتيکت ( فرانسيزجا ) : موعاشيرت عئلمينين اوصولو .
[84] شوپئنهاوئر (-) آلمان دوغوملو ايدئاليست فيلوسوف .
[85] اونتولوژي ؟
[86] کوميزم (لاتينجا ) : کوْميک ليک .
[87] ترايئکتورييا (لاتينجا ) : حرکت .
[88] لوکال (لاتينجا ) : يئرلي
[89] گلوبال (لاتينجا ): دونياميقياسيندا
[90] کونتئکست (لاتينجا ):زمينه
