
( آذربايجان اينجهصنعتي كيتابيندا ، قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي، ماغارالار، مئنهيرلر، دولمئنلر ، كورقانلار و س. آد آپاريليب ، شرح وئريليبدير.
كيتابين موکمميل نشري موجوويز نؤوبهسيندهدير.)
ماغارالار
آذربايجان اراضيسينده تاپيلميش ماغارالار ان ايبتيدايي و ان قديم اينسان مسكنلري كيمي قيمتليدير. بئله آبيدهلره ميثال اولاراق ، قازاخ[1] رايونوندا ،آوئيداغدا[2] تاپيلميش ايكي ماغاراني و فوضولي شهرينين ياخينليغينداكي آزيخ ماغاراسيني[3] گؤسترمك اولار. 215-220 مئتر اوزونلوغوندا اولان آزيخ ماغاراسي سووئت ايتتيفاقيندا تاپيلميش ان بؤيوك ماغارادير. اونون بؤيوك اوتاقلاريندا چوخلو قايا رفلري واردير كي ، بونلاردان بعضيلرينين آلتيندا 150-100 آدام يئرلهشر. بو عضمتلي ماغارانين دووارلاريني چوخلو طبيعي سيتالاكتيت بزهيير كي ، بونلاردان سورالار اورتا عصر مئعمارليغيميزدا دا گئنيش صورتده ايستيفاده ائديلميشدير.
قوبوستانين «بؤيوك داش» دئييلن حيصصهسيندهده ماغارالار واردير. بورادا طبيعي ماغارالارلا ياناشي، قايالارين ايرهلييه دوغرو اوزانميش چيخينتيلاريندان عمله گتيردييي صونعو ماغارالاردا، تاپيلميشدير. بو تيپلي ماغارالارين قارا دام ياشاييش ائولرينين ايبتيدايي فورماسي اولدوغو گومان ائديلير.
داش دؤورو اوچون خاراكتئريك اولان طبيعي و صونعو ماغارالار گنجه چاي اطرافيندا، قوبادلي[4]، زنگيلان[5]، قوناق كند[6]، زوباند[7] ، مرضه[8] و باشقا يئرلرده آشكار ائديلميشدير. آذربايجان ماغارالاريني آرخئولوق ممدلي حوسئيناوو[9] تدقيق ائدير.
يونانجا مئقا-بؤيوك ، ليتوس-داش دئمكدير. اونا گؤرهده بؤيوك قايا پارچالاريندان قورولموش قديم آبيدهلره مئقاليتيك آبيدهلر دئييرلر.
مئقاليتيك آبيدهلرين بير چوخ نؤوعو واردير. اونلاردان مئنهيرلري، دولمئنلري، كروملئخلري ، داش قوتولاري، داش خيابانلاري، قالئريالاري گؤسترمك اولار. بعضن سيكلوپيك تيكينتيلريده مئقاليتيك آبيدهلره عاييد ائديرلر.
مئقاليتيك آبيدهلر آوروپانين بير چوخ اؤلكهلرينده وكريمدا آشكار ائديلميشدير. قافقاز اراضيسيندهده مئقاليتيك آبيدهلري موختليف تيپلرده تاپيلميشدير. بئله آبيدهلر آذربايجان اراضيسيندهده چوخ ياييلميشدير. اكثر حاللاردا اونلار دفن آييني ايله علاقهدار اولاراق ياراديلميشدير. بئله نهنگ آبيدهلرين داشلارينين آغيرليغي 40100300 تون اولدوغونو نظره آلساق ، اونلاري ياراديلماسيندا (بندلشديريلمهسينده) كوللي ميقدار دا اينسان قووهسينين صرف ائديلدييي آيدين اولار. اونا گؤرهده اونلارين ايجماع آبيدهلري اولدوغو و ايجتيماعي خوصوصييت داشيديغي گومان ائديلير. مئقاليتيك آبيدهلر داش دؤورونون سونوندا مئيدانا چيخميش ، تونج دؤورونده ايسه داها چوخ ياييلميش مئعمارليق نمونهلريدير.
مئنهيرلر:
شاقولي اولاراق يئره باسديريلميش داشلارا دئييلير. مئنهير فيرانسيز سؤزو اولوب(مئن=داش ، هير=اوزون) اوزون داش معناسيندا ايشلهنير. آذربايجاندا چوبان داشي آدي ايله مشهور اولان بئله آبيدهلره داغ و داغ اتهيي زونالاردا[10] راست گلمك اولور. بونلارين هوندورلويو اكثر حاللاردا بير مئتر و بعضن داها چوخ اولور.[11] مئنهيرلره آنجاق قبيريستانليقدا تصادوف ائديلير. آرخئولوقلار موعيين ائتميشلر كي ، مئنهيرلر تونج دؤروندن سونرا اؤز اهمييتيني ايتيرميش تاريخي آبيدهلردي. قديم قبيريستانليقلاردا جرگهلرله دوزولموش بو شاقولي ، يونولماميش داشلار اؤلولر كولتو[12] ايله علاقهدار اولموشدور. بئله گومان ائديلير كي ،هر داش اؤلن آدامي تمثيل ائدرك اونو بو دونيادا گويا ابدي اولاراق ياشاداجاقميش. گؤروندويو كيمي مئنهيرلر ايلك اينسان هئيكللريدير، خاطيره سجييهلي آبيدهلردير. ماراقليدير كي، تدقيقاتچيلار بئله داشلار آراسيندا، ايبتيدايي شكيلده اولسادا، كيشي و قادين هئيكللرينه راست گلميشلر.
قديم آذربايجاندا اوزون زامان ايستيحصالي آلتلرينين ثابيتلييي ايجتيمايي، فورماسييالارين دئييشيلمهمهسي نتيجهسينده عمله گلميش كونسئرواتيزم[13] ، كؤهنهلييه، كئچميشه پرستيش احوالي-روحييهسي قووهتلي شكيل آلير و ايبتيدايي اينسانلارين معنوي شوعورونا ايدئولوگيياسينا تاثير ائدير. بونون نتيجهسينده اورتايا چيخميش آتالار كولتو ايبتيدايي ايجماع و قبيله آغ ساققاللارينا، باشچيلارينا قارشي داييمي حؤرمت و پرستيشي قانونيلشديرميشدي. آغ ساققاللارا سؤزسوز تابئعليك و پرستيش اونلار اؤلندن سونرا دا داوام ائديردي. تئز- تئز اونلارين قبرينه يئمك قويماق، چتين گونلرده اونلارين قبرينه موراجيعت ائتمك آتالار كولتونون، اجداد كولتونون نتيجهسيايدي. اودور كي، قديم اينسانلار قبيريستانليقداكي مئنهيرلرين آلتيندا دفن ائديلميش بابالارين كؤمهيينه اينانير، تورپاغين مونبيتلييي، ياغيشين چوخلوغو، محصولون بوللوغو ايشينده اونلارين ايرادهسينين حللائديجي رولونا ائعتيقاد ائديرديلر. بو ائعتيقاد ايكينجي بير عقيدهني اؤلولر كولتونو ياراتميش اولدو. عنعنهلري اولاراق داوام ائتميش بو ايدئولوگييانين كونسئرواتيزمين، ضررلي تاثيرينين نتيجهسيدير كي، آذربايجانين بير چوخ رايونلاريندا قديم مئنهيرلر موقددسلشديريلميش و پيركيمي تانينماقدادير. بئله پيرلره خوجاليدا (داغليق قاراباغ[14]) زيارت داغدا (داش كسن رايونو[15]) ، بؤيوك قاراموراد و كيچيك قاراموراد كندلرينده (گدهبي رايونو[16]) راست گلمك اولار.
ائرمنيستانين زنگهزور[17] ،آشتاراك[18] ، كيروواكان[19] رايونلاريندا دا بئله مئنهير خيابانلاري موجوددور كي، اونلار «قوشون داش» آدلانير. بو داشلارين تورك طايفالاري طرفيندن داش قوشونلاري (قوشون داش) آدلانديريلماسي قديم آنيميستيك[20] تصووورون وآتالار كولتونون نتيجهسيدير. بونا گؤرهده قديم اينسانلار مئنهير داشلارينا جانلي مخلوق ، قودرتلي و هميشه فععالييتده اولان وارليق كيمي باخميشلار. بئله قديم ايدراكين عنعنهوي داوامي اساسيندا بو داشلار جانلي، سيلاحلي اينسان دستهسي كيمي ياد ائديلميش و «قوشون داش» آدلانديريلميشدير. مئنهيرلرين آذربايجاندا دمير دؤورونون سونوندا (ائراميزدان اوول مين ايللييين سونو، ائراميزين[21] ايلك عصرلري) ياراديلميش اينسان هئيكللري ايله موعيين ياخينليغي واردير. بونو آيدينلاشديرماق اوچون بير داها اولو اوغوز بابالاريميزين ياراتميش اولدوغو و شاماخي[22] رايونوندان (خينيسلي[23]، داغكولاني[24] و ديگر كندلردن) تاپيلميش داش هئكيللري نظردن كئچيرك. بئله هئيكللر دؤيوشچولرين قبير اوستونده قويولارميش. مئنهيرلرده اولدوغو كيمي، بو هئيكلرده اؤلموش دؤيوشچونون اؤزونو تمثيل ائديردي.
بو هئيكللرين قويولماسيندان مقصد اؤلن آدامين روحونون گليب همين داش فيقوردا قرار توتماسي اوچون شراييط ياراتماق ايدي. بئلهليكله قديم دفن آيينينه اساسن مرحومون اؤزوده اؤز دفن مراسيمينده ايشتيراك ائده بيليردي.
گؤروندويو كيمي ، مئنهيرلر ايله قديم تورك هئيكللرينين ايدئولوگي اساسي عئينيدير. هر ايكيسي آنيميستيك تصوووره اساسلانير. بو باخيمدان گومان ائتمك اولار كي، حاققيندا دانيشديغيميز اوغوز هئيكللري داها قديم اولان مئنهيرلرين داواميدير. مئنهيرلر و داش حيكايهلر خالقيميزين مئموريال-خاطيره آبيدهلريندندير.
آذربايجان اراضيسينده مئنهيرلره بنزر، لاكين باشقا كولت ايله، فاللوس كولتو ايله علاقهدار اولاراق ياراديلميش داشلاردا واردير.[25] فاللئكوليت داشلارا آغدام رايونوندا[26] تصادوف ائديلير. اونلارين باشقا بير تيپي-نهنگ باليق شكيللي، ويشاپ[27] آدلانان داشلار ائرمنيستان، گورجوستان و نخجوان م.ر.[28] اراضيسينده تاپيلميشدير. اونلار سوآرخلاري، بركت و محصولدارليق عقيدهسي ايله باغلي آبيدهلردير.
باليق كولتو آذربايجاندا ان قديم كولتلارداندير. او، سو تصرروفاتي اكينچيلييين اينكيشافي ايله علاقهدار اولاراق اورتايا چيخميشدير. باليق بوللوق بركت و وار دؤولت سيموولو كيمي هميشه نوروز بايراميندا باهار و محصولدارليق بايراميندا سوفرهميزين بزهيي اولموشدور.
قديم مئنهيرلر و فاللئكوليت داشلار سونرالار يارانميش، هر دردين علاجيني «وئرن» هر آرزيني يئرينه «يئتيرن» پيرلرين ايدئولوژي اساسي و اونلارين ايلك ايبتيدايي فورمالاري اولموشدور. بئله «موقددس» آبيدهلرين شرفينه قوربان كسمك عنعنهسينينده كؤكلري چوخ قديمدير. گؤروندويو كيمي پيرلر ايبتيدايي ديني تصووورلارين نتيجهسي اولاراق اورتايا چيخميش و زمانهميزله هئچ بير علاقهسي اولمايان شوعور فورماسينين ديني سون قاليقاريندان بيري كيمي موزئي ائكسپوناتينا[29] چئوريلمكدهدير.
دولمئنلر:
داشلارين شاقولي وضعيتده يئره باسديرماسي نتيجهسينده يارانميش، هر طرفي باغلي دوزبوجاق قبيرلردير. اونلارين اوستو سالداشلا[30] اؤرتولور. دولمئن تئرميني تول (ماسا) و مئن (داش) فيرانسيز سؤزلرينين بيرلشمهسيندن آلينميشدير. اونلارين قورولماسيندا 10تون آغيرليغي اولان نهنگ داشلاردان ايستيفاده ائديلميشدير. بو قبيرلر تك، ايكي مرتبهلي و كوريدورلا بيرلهشن قبيرلر سيراسي شكلينده اولور. بئله تونج و ايلك دمير دؤورونون ماراقلي مئعمارليق تيپلريندندير. دولمئنلردن ايبتيدايي ايجامع قورولوشون معبدلري كيمي ده ايستيفاده ائديلميشدير. دولمئنلر ايجماع آغ ساققاللارينين آخيرت ائوي كيمي ياراديلميشدير. اونا گؤرهده اونلارين اؤن طرفيندهكي داشدا دايروي و يا اووال[31] شكيللي چوخ كيچيك بير پنجره نظره چيرپير. اؤلولرين روحو گويا بو پنجرهدن هم ايچري گيريب چيخيرميش، هم ده بورادان اونلارا يئمك و ايچمك وئريليرميش. گومان ائديلير كي ، قديم اينسانلاردولمئنلردن ياشاييش منزيلي كيميده ايستيفاده ائديرميشلر.
بئله آبيدهلره آوروپا ، ايران، هينديستان، كورئيا و ياپونييادا اولدوغو كيمي، سووئت ايتتيفاغيندا –كريمدا ، قافقازين قارا دنيز ساحيلينده و آذربايجاندا راست گلمك اولور. فيرانسيز عاليمي ژاك دئ مورقان[32] لنكران[33] رايونونون گؤروكدي[34] كندي ياخينليغيندا ايكي مرتبهلي دولمئنلري تاپميش و ايلك دفه اونلارين عئلمي، تاريخي و ديني ماهيتي حاققيندا معلومات وئرميشدير. خوجالي[35] كنديندهده دولمئنلر آشكار ائديلميشدير.
دولمئنلرين ياراديلماسي اوچون اساس اولموش آخيرت دونياسينا و روحون اؤلمزلييينه اينانماق ايدئياسي عنعنوي اولاراق زمانهميزه قدر گليب چيخميشدير. بونا ميثال اولاراق شاماخيدا «دهده گونش» پيرينه گلميش زيارتچيلرين گئدركن بالاجا داشلاردان ائولر تيكمهسيني گؤسترمك اولار. گويا بو ائولر خستهلرين اؤلندن سونرا آخيرت دونياسيندا ياشاماسينا خيدمت ائدهجكميش.
بو پير تصادوفي اولاراق «دهده گونش» آدلانديريلماميشدير.گونش كولتو آذربايجانين ان قديم كولتلارينداندير. بو کولت تونج دؤرونده چوخ بؤيوک ترققي تاپميشدي. دهدهلر(آتالار) کولتو اورتايا چيخاندان سونرا، دهدهلرده گونش قودرتلي، اونون کيمي حيمايهکار حئساب ائديلير و اونا گؤرهده اونلارين آدي چوخ زامان گونش سؤزو ايله ياناشي چکيليردي. سونرالار پير شکلينده دوشموش قديم آبيدهنين هر ايکي کولتون آدي ايله آدلانماسي گؤسترير کي، اونلار چوخ ياخشي و بير-بيريني عوض ائدهن ان قديم کولتلار اولموشدور.
کروملئخلر نئوليت و باشليجا اولاراق تونج دؤرونده ياراديلميش چئوره بويو ، شاقولي[36] شکيلده عضمتلي داشلاردان دوزلميش آبيدهلردير. كروملئخ فيرانسيزجا کروم(چئوره) و لئخ(داش) سؤزلرينيني بيرلشمهسيندن آلينميشدي. اونلار بير چئوره و ياخود بير نئچه کونسئنتريک[37] چئورهلر فورماسيندا اولور. بئله آبيدهلرين هوندورلويو 6-7 مئتر ، ديامئتري ايسه 100 مئتره قدردير. بعضن کروملئخلرين يانيندا مئنهيرلر سيراسينادا راست گلمک اولور. کروملئخلرين ساحهسي قازيلار کن اورادان قبيرلر، بالتالار، گيل قابلار ، ال دهييرماني داش و س. تاپيلير. بئله آبيدهلر آسيا، آمئريکا، آوروپا و زاقافقازييادا[38] آشکار ائديلميشدير.
گومان ائديلير کي، کروملئخلر دفن مراسيملرينلرين ايجرا ائديلمهسي و ياخود ديني آيينلرين کئچيريلمهسي اوچون ايجماع طرفيندن قورولموش آبيدهلردير. اونلارين گونش کولتو ايله علاقهدار اولماسي و گونش بديع وظيفهسيني داشيماسي حاققيندا نظرييه مؤوجوددور. کروملئخلرين چئوره فورماسيندا اولماسي، گؤرونور، اونلارين گونش کولتو ايله اولان ياخينليغيندان ايرهلي گلميشدير.
کروملئخلره آذربايجان اراضيسيندهده تصادوف ائديلير. قوبوستانين «بؤيوک داش» آدلانان حيصصهسينده قاياليقلارين اتهيينده نيسبتن دوزنليک ساحهده ديامئتري 21 مئتر اولان بئله بير آبيده مؤوجوددور. اونون مرکزينده تکداش، اطرافيندا ايسه چئوره بويو داشلار قويولموشدور. هلهليک بو آبيدهنين داخيلينده و اطرافيندا آرخئولوژي قازينتي ايشلري آپاريلماديغيندان اونون حاققيندا اطرافلي دانيشماق مومکون دئييل. بئله کروملئخلر استئپاناکئرت رايونوندا آبشئروندا، شووالان کندينين کناريندا، «آغداش» دئييلن يئرده داها چوخ تيکيلميشدير. بير-بيرينه ياخين مسافهده قورولموش بو کروملئخلرين داشلاري اوزرينده موختليف آيينلره علاقهدار اولان جيزما اوصولو ايله چکيلميش حئيوان و اينسان رسملري واردير. بو رايوندا آرخئولوق ق.م. آسلانوو[39] جيددي تدقيقات ايشلي آپارميشدير.
سيکلوپيک تيکينتيلر آذربايجاندا داها گئنيش ميقياسدا ياييلميش مئقالئتيک آبيدهلردير. بئله آبيدهلر قديم يونانيستاندا دا چوخ اولموش و يونان اساطيرلري ايله علاقهلنديريلميشدير: گويا بو عظمتلي تيکينتيلر سيکلوپ آدلانان نهنگ و تک گؤز[40] (تپهگؤز) اينسانلار طرفيندن ياراديلميشدير. ائله بونا گؤرهده همين تيکينتيلر سيکلوپيک تيکينتيلر آدلانير. سيکلوپيک تيکينتيلر اينشاعات محلولو ايشلهديلمهدن چوخ بؤيوک داشلار دان عمله گلميشدير. داشلارين اوزونلوغو بعضن ايکي مئتره قدر اولور.
سيکلووپيک تيکينتيلره دونيانين هر يئرينده راست گلمک اولور. سووئت اؤلكلرينده ايسه بئله آبيدهلرين ان چوخ ياييلديغي يئر زاقافقازييادادير. اونلارا کريم، تاجيکيستان و سيبيرده ده تصادوف ائديلميشدير.
زاقافقازيياداکي ان قديم سيكلوپيك تيكينتيلر تونج دؤورونه (2-3 ائراميزدان اوول مين ايلليكلر) عاييد ائديلير. اورارتو[41] دؤولتينين توشپا[42]، توپراققالا[43]، تئيشئبايني[44] و س. سيكلوپيك آبيدهلري ايسه ايلك دهمير دؤورونون (9-10 ائراميزدان اوول عصرلر) محصولودور.
آذربايجانين داغليق رايونلاريندا 120-يه قدر، اساسن، دايرهوي فورمادا، نهنگ داشلاردان، سوواقسيز تيكيلميش سيكلوپيك آبيدهلر نظردن كئچيريلميشدير. اونلار ناخجيوان[45] ، گدهبي[46] ، دهسته فور[47]، شامخور[48]، توووز[49] رايونلاريندا داها چوخ ياييلميشدير. خالق آراسيندا بئله تيكينتيلره «قالاچا[50]»، «قالاجيق[51]»، «هؤروك[52]»، «هؤروكداش[53]» دئييلير. بو آبيدهلري ايلك دفه اولاراق اي. اي. مئششانينوو[54] و اي. م. جعفرزاده[55] تدقيق ائتميشلر. معلوم اولموشدور كي، همين تيكينتيلر بعضن بير، بعضن ده ايكي اوچ دووارلا ايحاطه اولونور. آذربايجان اراضيسينده سيكلوپيك تيكينتيلر يونولماميش كوبود داشلاردان هؤرولموشدور. لاكين نادير حاللاردا يونولموش داشلارلا سيخ هؤرولموش آبيدهلره ده راست گليريک. بو تيپلي آبيدهلرين داها سونرالار (دهمير دؤورونون اورتالاريندا و ائراميزين باشلانغيجيندا) تيكيلديييني گومان ائتمك اولار.
آذربايجانين سيكلوپيك تيكينتيلرينين نه مقصدله تيكيلدييي حاققيندا موختليف فيكيرلر واردير. آرخئولوقلاريميز بو آبيدهلري اوچ قروپا بؤلموشلر:
1- حجمجه چوخ بؤيوك اولان ايستئحكاملاردان دينج[56] دؤورده ياشاييش مسكني كيمي، موحاريبه زاماني ايسه اهالينين و مال-قارانين مودافيعهسي اوچون ايستيفاده ائديلميشدير.
2- حجمجه كيچيك اولان سيكلوپيك تيكينتيلر موحاريبه زاماني قالا وظيفهسيني گؤروب، مودافيعه خاراكتئري داشيميشدير.
3- داغ يئرلرينده مووهققتي مقصدلره خيدمت ائتمكدن اؤترو ياراديلميش كيچيك سيكلوپيك آبيدهلردن ايسه مال-قاراني ساخلاماق، قوروماق اوچون بير آغيل (چپر) كيمي ايستيفاده ائديلميشدير.
داش قوطو قبيرلر. داغليق قاراباغدا[57]، گدهبي، لنکران و باشقا رايونلاردا ياييلان 3 مين ايلليك تاريخه ماليك اولان بو آبيدهلر مئقاليتيك آبيدهلرين خوصوصي بير نؤوعدور. بو نهنگ قبيرلرين ايچريسي سليقه ايله يونولوب صانديق حالينا سالينميش و اوستو تاوا داشلا اؤرتولموشدور. گومان ائتمك اولار كي، بو قبيرلر ايلك سيكلوپيك تيكينتيلرله بير زاماندا ياراديلميشدير. ايبتيدايي ايجما قورولوشونون آداملاري ياشاماق، ديني مراسيم كئچيرمك، مودافيعه اولونماق اوچون عظمتلي تيكينتيلر ياراداركن ائله تصووور ائديرديلر كي، اونلارين اؤلولري ده آخيرت دونياسيندا بئله نهنگ داش ائولرده ياشاماليديلار. بونون نتيجهسيدير كي، قديم اجدادلاريميز اؤلولريني نهنگ داش قوتولاردا دفن ائتمهيي لازيم بيليرديلر. بئله داش قوطو قبيرلرين اوستونده ايسه داها عظمتلي گؤرونن كورقانلار تيكيرديلر.
كورقانلار[58]
كورقان تورك سؤزودور. او اؤز منشأيينه گؤره گور (قبير)، قورغو، قوروق سؤزلري ايله علاقهداردير. كورقانلار اؤلولرين قبيرلري («آخيرت ائولري») اوزهرينده اوجالديلميش كونوسواري[59] تپهلردن عيبارتدير. قديم آذربايجاندا بئله بير فورماني الده ائتمك اوچون ايچريسينده بير و بير نئچه مئييت دفن ائديلميش قبرين دووارلاري دوزبوجاقلي فورمادا داشلا تيكيلندن سونرا اونون اوستونه كوادرات شكيللي آغاج حاشييهلر قويولورموش. بئله كي، كورقانين كونوسواري فورمادا آلينماسي اوچون آشاغيدان بيرينجي حاشييه بؤيوك، اونون اوستوندهكي حاشييهلر ايسه يوخاري گئتديكجه داها كيچيك اؤلچولو اولمالي ايدي. نتيجهده عمله گلميش پيللهلي آغاج كونوس اوولجه تاختا ايله، داها سونرا ايسه تورپاقلا اؤرتولوردو. كونوسواري كورقانلار بيزه قديم ميصير پيراميدالاريني[60] خاطيرلادير. داغليق قاراباغدا اوستو چاي داشي دله اؤرتولموش كورقانلارا دا راست گليريک. اونلارين هوندورلويو موختليفدير. چوخ زامان هوندور بير كورقانين اطرافيندا آلچاق كورقانلارين يئرلشديييده موشاهيده اولونور.
آذربايجانين داغاتهيي و دوزهنليك يئرلرينده گئنيش ياييلميش كورقانلار موختليف دؤورلرين محصولودور. ايجتيماعي دؤورلر دهييشديكجه بو قبيرلرين فورماسي دا بير قدر دهييشيلميش و يئنيلشديريلميشدير. مثلن ، ائنئوليت، ميس-داش دؤرونون(5 ائراميزدان مينايللكك و 3 مينايللييين بيرينجي ياريسي) كورقانلاريندا قبيرلر دايرهوي شكيلده قازيلاندان سونرا دووارلاري داشلا هؤرولردي و خندكله ايحاطه اولوناردي. ايلك تونج دؤورونده (3ائراميزدان اوول مينايللييين ايكينجي ياريسي) كورقانلارين ايچيندهكي قبيرلر كوادرات شكليني آلميش، سون تونج دؤورونده(2 ائراميزدان اوول مينايللييين ايكينجي ياريسي) ايسه قازما قبيرلر عوضينه صونعو قبيرلر كوادرات فورمالي قازما داخمالار ياراديلميشدير. همين داخمالار بعضن بير نئچه مرتبهلي اولوردو، بيرينجي مرتبهده اؤلو دفن ائديلدييي حالدا، ايكينجي، اوچونجو مرتبهلرده مرحومون «آخيرت دونياسيندا» راحات ياشاماسي اوچون لازيم اولان آوادانليق قويولوردو. بو دؤورون كورقانلاريندا قبيرلردن باشقا قوربان قويولان يئرلر قوربانگاهلار اوچون ده خوصوصي يئرلر آيريليردي كي، بو دا داشلا حاشييهلنميش كوادرات شكيللي چالالاردان عيبارتدير. بو قوربانگاهلاردا اجدادلارين، اؤلولرين روحو و خئييرخاه روحلار اوچون يئمك، ايچمه، شكلينده قوربانلار قويولارميش.
آذربايجاندا راست گلديييميز كورقانلارين هوندورلويو 1 مئتردن 14-16 مئتره قدر اولدوغو حالدا، اونلارين ديامئتري[61]، اكثر حاللاردا، 2-3 مئتردن 18-22 مئتره قدر چاتير. نادير حاللاردا ايسه اونلارين هوندورلويو 25 مئتره چاتير.
كورقانلار «آخيرت دونياسي» ايدئياسينا خيدمت ائدن مئعمارليق آبيدهلريدير.
آرخئولوق ي. اي. حوممئل[62] خانلار رايونونون كورقانلاريني تدقيق ائدهركن، اونلارين سپهلهنميش حالدا دئييل، موعيين اراضيده توپلانماسينا ديققت يئتيرميشدير. او، قرارا آلميشدير کي بوتون قبيرلر موعيين بير نؤقطه اطرافيندا - گونش شوعاسينين چئوره بويو ياييلماسي ايستيقامتينده تيكيلمكشدير. اونون كشف ائتدييي بو قانون اويغونلوق «شفق سيستئمي» آديني آلميشدير. عاليملر بو سيستئمين اورتا آسييا كورقانلارينا دا عاييد اولدوغو فيكريني ايرهلي سورموشلر.
ماراقلي جهت بوراسيدير كي، كورقانلارين قورولوشو، آغاج حاشييهلرله و اونون اوستوندنده تورپاق ايله اؤرتولمهسي، اونلاري آذربايجاندا گئنيش ياييلميش قارادام آدلي ياشاييش ائولري ايله باغلايير. آيريملارين[63] ياشاييش ائوي اولان قاراداملارين اوستونون بو اوصوللا اؤرتولمهسي گؤسترير كي، اونلار دا كورقانلار قدر قديم تيكينتيلردير. معلوم اولور كي, قديم اجدادلاريميز ايلك قاراداملاردا ياشاديقلاري واختلاردا «آخيرت ائولريني» - قبيرلريني، كورقانلاريني دا قاراداما بنظهتمهيه چاليشميشلار. روحون ابديلييينه ، اؤلمزلييينه اينانان ايبتيدايي اينسانلار قبيرلري اؤلندن سونرا اؤزلري اوچون دايمي منزيل حئساب ائديرديلر.
ياشاييش تيكينتيلري
آرخئولوقلار موعيين ائتميشلركي، آذربايجا
تونج دؤورونده، ائراميزدان اوچ مين ايل اوول تيكيلدييي گومان ائديلن قازمالارين ياريسي تورپاغين آلتيندا يئرلشيردي. دووارلاري و آراکسمهلري يونولماميش چاي داشيندان تيكيلميش بير قازما گنجهچاي رايونوندا آشكار ائديلميشدير. بو بينانين ايچريسي چوخ بؤيوك، يعني اوزونلوغو 17- 18مئتر اولدوغو اوچون اونو-«چوخعاييلهلي» ائولر تيپينه داخيل ائتميشلر. لاكين همين قازمانين آنجاق بير گيريش يولو اولماسي اونون بير عاييلهيه مخصوص اولدوغونو گؤسترير. بينانين دؤرد بؤلمهدن عيبارت تيكيلمهسي اورادا ياشاميش عاييلهنين بؤيوكلويونه، عاييله باشچيسينين اوغلانلاري ايله بيرليكده ياشاماسينا ايشارهدير.
صونعو ماغارالاردان يارانديغي گومان ائديلن قاراداملارين آذربايجاندا ياييلماسي تونج دؤورونه تصادوف ائدير. چيي كرپيچدن تيكيلميش بئله بينالار مينگهچئويرده تاپيلميشدير. اونلارين 3500-4000 ايلليك قديم بير تاريخي واردير.
قارادام تيپلي ياشاييش ائولرينين قاليقلارينا ايندي ده راست گلمك اولار. اونلارين قارادام آدلانماسي گومان كي، ائوين ايچريسينين قارانليق اولماسي ايله علاقهداردير. بئله ائولرده خاريجي موحيطله علاقه آنجاق قاپي و باجا واسيطهسي ايله ياراديليردي. ائولر بير قايدا اولاراق يوخوشا[64] سؤيكهنديييندن خاريجه پنجره آچماق مومكون اولموردو. بو تيپ ائولرين تيكيلمهسينده يئرين رئليئفيندن[65] ايستيفاده ائديلمهسي، اونلارين تپهلره سؤيكهديلمهسي منزيلين يايدا سرين، قيشدا ايسه ايستي اولماسينا كؤمك ائتميشدير. قارادامين تپه شكيللي داميندان آشاغي آخان ياغيش سولارينين ائوه تؤكولمهمهسي اوچون قاپينين اوستونده خوصوصي اؤرتوك قويولوردو.
تونج دؤورونده، ائراميزدان ايكيمين ايل اوول آذربايجاندا چيي كرپيچين گئنيش ياييلميش اينشاعات ماتئريالي كيمي ايشلهديلمهسيني گؤسترن تيكينتيلرده تاپيلميشدير. آغدامين «اوزهرليك تپه»[66] دئييلن يئريندن قازيليب چيخاريلميش تيكينتينين قاليقلاريني بونا ميثال گؤسترمك اولار. اونون 20 مئتره قدر اوزانان ائنلي دووارلاري واختيله بورانين ياشاييش يئري اولدوغونو گؤسترير. دووارلارين چيي كرپيچله تيكيلمهسينده محلولدان ايستيفاده ائديلميشدير.
شيمالي آذربايجاندا اولان قديم تيكينتيلري اؤيرهنمك اوچون ياشاييش بينالارينين تيكينتي قاليقلاريندان[67] علاوه، قايا تصويرلرينه، موختليف تيپلي گيل مودئللرهده موراجيعت ائتمك لازيمدير. بو جهتدن مينگهچئويردن[68] تاپيلميش تونج دؤورونون گيل آرابا مودئللري چوخ سجيييهويير. همين مودئللرده او دؤورون ياشاييش بينالارينين بير چوخ اساس خوصوصيييتلري عكس اولونموشدور. بو مودئللردن گؤرونور كي، ايكيتهكرلي آرابالاري قوراشديراركن اينسانلار ياشاديقلاري ائولرين خوصوصيييتلريني نظره آلميشلار.
مينگهچئوير آرابا مودئللرينين قورولوشو اكثريييتله ، كونوس شكلينده اولوب، آلاچيقلاري خاطيرلادير. اونلارين آشاغي حيصصهسينده قاپيسي، يوخاريسيندا ايسه باجا كيمي ايستيفاده اولونان سيوري[69] فورمالي دامي واردير. گيلدن حاضيرلانميش بئله آرابا مودئللرينين خاريجي سطحي دايرهوي جيزما خطلرله بزهديلميشدير.
داها سونراكي ميدييا دؤولتي دؤورونده (6-7 ائراميزدان اوول عصرلر) جنوبي آذربايجاندا نهنگ مودافيعه تيكينتيلري ايله ياناشي، سارايلار و ياشاييش بينالاري دا ياراديلميشدير.
قديم يونان تاريخچهسي هئرودوتون[70] وئردييي معلوماتا گؤره، ميدييانين پايتاختي ائكباتان (اينديكي همدان) شهرينده عظمتلي بير ساراي واريميش. بو سارايدا هوندور تاختا سوتونلاردان، مئعمارليق عونصورلرينين بزهيينده قيزيل و گوموشدن ايستيفاده ائديلديييندن باشا، اولدوقجا جاذيبهدار بير گؤركمه ماليك ايدي.
موتخصصيصلر گومان ائديرلر كي، بو دؤورده آنت تيپلي ياشاييش بينالاري يارانماغا باشلاميشدير. قارشيسيندا ائيوان اولان ائولره آنت ياشاييش تيپلي بينالار دئييلير. بو تيكينتيلرده ائيوانلارين عمله گلمهسي اوچون فاساددا[71] اؤن طرفدن كنار دووارلار ايرهلييه دوغرو اوزاديلميشدير، سونراكي دؤورلرله آنتتيپلي بينالار آذربايجاندا چوخ گئنيش ياييلاراق بير و ايكيمرتبهلي ائيوانلي ياشاييش ائولرينين اورتايا چيخماسينا سبب اولموشدور. بوندان باشقا، قولـلهواري ياشاييش ائولريده تيكيليرميش. مثلن، كيشئسسو[72] آدلي ميدييا شهري قولـلهلي بينالاردان عيبارت اولموشدور.
قديم ميدييا اراضيسينده چوخ گئنيش ياييلميش تيكينتيلره ميثال اولاراق، قايا مقبرهلريني و آتشپرستليك معبدلرينيده قئيد ائده بيلريك.
قايالاردا قازيلميش[مقبرهلرين] فاساددي آنتتيپلي ياشاييش بينالاريني خاطيرلادير. اونلارين دووارلاري اينسان تصويرلريندن عيبارت اولان قابارتمالارلا بزهديليردي. مقبرهنين قارشي طرفينده يئرلشن دئهليزدن سردابا حيصصهسينه داخيل اولماق اوچون يول دوزهلديليردي، بعضن قايا مقبرهلرينين دئهليزينده سوتونلار قويولوردو. اونلارين يوخاريسي، يونان مئعمارليغيندا اولدوغو كيمي، آنتابلئمئنت[73] حيصصه ايله بيتيردي.
ميدييا آتشپرستلييين مركزي حئساب ائديليردي. بونونلا علاقهدار اولاراق ديني بينالار -معبدلر، آتش عيبادتگاهلاري او واختين چوخ ياييلميش مئعمارليق تيكينتيلريندن حئساب ائديلير. بئله عيبادتگاهلار كيچيك كورسولوك[74] اوزهرينده اوجاليردي. عيبادتگاهين اؤن طرفينده بير تاخجا تيكيلير و تاخجانين يوخاريسي كارنيز[75] شکيلينده اولوردو. ديني مراسيملر، آيينلر بئله آييشگاهلارين[76] قارشيسيندا، آچيق هاوادا كئچيريليردي.
ميدييا اراضيسينده چوخلو شهر اولماسي، اورادا شهرسالما ايشلرينين گئنيش ميقياسدا آپاريلديغيني نظره چارپديرير. يونان تاريخچيلرينين اثرلرينده آشاغيداكي ميدييا شهرلرينين آدلاري چكيلير: ائكباتان[77] (پايتاخت)، زومبيس[78]، پاتيقران[79]، قازاتا[80] (عرب ماخذلرينده غنزه)، كيروپوليس[81]، ائورون[82]، آرزاكييا[83] (ياخود ريقا[84]) و هئراكلئيا[85].
[1] Газах
[2] آوئي داغ:آوئي ماغارالاري. آذربايجاندا كارست ماغارالاري قوروپو. قازاخ رايونون اراضيسينده دان ساحلي ]...[ و آوئيداغدا و دنيزين سوييهسيندن 600-900 م. هوندورلويوندهدير. تاباشير(گچ) ياشلي اهنگ داشلاريندا عمله گلميشدير. ماغارالار نيسبتن كيچيكدير؛ چوخوندا كارست سولاري چيخير. اوست مرتبهدهكي ماغارالاردا ايسه بير- بيري ايله علاقهسي اولان چوخلو سالونلار وار.
[3] آزيخ ماغاراسي:آزيخ قديم تورك ديللرينده ايي دئمكدير. آذربايجان (شيمالي آذربايجاندا) ان ايري كارست ماغاراسي فوضولي شهريندن 14 كيلومتر آراليدادير. اوست يورا ياشلي اهنگ داشلاريندا عملهگلميشدير. ماغارادا بير-بيري ايله داركئچيدلرله بيرلشن آلتي سالون وار. ان بؤيويو اوچونجو سالوندور. حجمي104 متر مكعب ، سالونلار سيتالاكتيت(داميلان داش) و سيتالاگميت(داميلميش داش)لرله زنگيندير. ماغارايا ايكي طرفدن گيريش وار.
آزيخ ماغاراسي آشاغي پالئوليت دؤورونه عاييددير. ماغارالاردان بيريدير. 1968-جي ايلده ؛آزيخ ماغاراسيندا آشئل دؤورونده ياشامي ايبتيدايي اينسانين چنه سومويونون بير حيصصهسي تاپلميشدير.(سووئت اؤلكهلرينده بيرينجي ، دونيادا اوچونجو تاپينتيدير) . بو ، آذربايجانين قديم اينسانلارين فورمالاشديغي اراضييه داخيل اولدوغونو، ثوبوت ائدير.
[4] Губадлы
[5] Зәнҝилан
[6] Гонагкәнд
[7] Зубанд
[8] Мәрәзә
[9] Мәммәдли Һүсејнов
[10] زونا: منطقه
[11] هوندورلويو 21 مئتر و آغيرليغي 300 تون اولان ان بؤيوك مئنهير فيرانسادا تاپيلميشدير.
[12] كولت: آيين، عيبادت، تاپينما.
[13] کونسئرواتيزم:موحافيظهكارچيليق
[14] Дағлыг Гарабағ
[15] Дашкәсән рајону
[16] Ҝәдәбәј рајону
[17] Зәнҝәзор
[18] Аштарак
[19] Кировкан
[20] آنيميستيك: جانسيزلارا جان قاييل اولما تفككورو.
[21]ائرا:ايل حيسابينين باشلانديغي زامان ، تاريخ باشلانغيجي- يئني ائرا- عيسانين دوغولدوغو ظن ائديلن گوندن باشلانان تاريخ
[22] Шамахы
[23] Хыныслы
[24] Дағколаны
[25] - بئله داشلارا فاللئكوليت داشلار دئييلير. فالليك ديني تصووور بير چوخ قديم خاقلاردا اولدغو كيمي، قديم آذربايجاندادا ايكي جينسين قووشماسيندان عمله گلن آرتيمي ، چوخالماني ايلاهي بير قووه، ايلاهي بير باشلانقيج كيمي قبول ائديردي. فالليك كولتون رمزي قديم زاماندان باشلاياراق ايندييه قدر محصولدارليق بخش ائدن اسرارانگيز بير وارليق كيمي پرستيش ائتميشلر. اوشاغي اولمايان قادينلاري بئله داشلارا موراجيعت ائتمهسيده خاراكتئريك(سجييهوي) حالدير. همين داشلار گويا همده بدبخت روحلاري قووماق قودرتينه ماليك ايميش.
[26] Ағдам
[27] Вишап
[28] موختارريتلي رئسپوبليكا
[29] موزئي ائكسپونات:سرگيده ، موزئي ده گؤستريلن شئي.
[30] سال داش: بؤيوك و صاف قايا
[31] اووال:بيضي
[32] Жак Де Морган
[33] Ләнкәран
[34] Ҝөрукди
[35] Хоҹалы
[36]شاقول:دووارين شاقوليليييني، دوزلويونو يوخلاماق اوچون اوجونا كيچيك آغيرليق باغلانميش قايتان و يا ايپدن عيبارت .آلت؛ شويول.
[37] كونسئنتريك :[بيرگه و مركز] عومومو مركزلي اولان
[38] زاقافقازييا: قافقازين بير حيصصهسي .بؤيوك قافقازين باش قافقاز، ياخود سو آييريجي سيلسيلهسيندن جنوبدا يئرلشير.
[39] Г.М. Асланов
[40] Тәпәҝөз
[41] Урарту
[42] Тушпа
[43] Топраггала
[44] Тејшебаини
[45] Нахчыван
[46] Ҝәдәбәј
[47] Дәстәфүр
[48] Шамхор
[49] Товүз
[50] Галаҹа
[51] Галачыг
[52] Һөрүк
[53] Һөрүкдаш
[54] И. И. Мешшанинов
[55] И. М. Ҹәфәрзадә
[56] دينج:اينكيشاف دؤورو - صولح و دينجيليك شراييطين ده كئچن.
[57] Дағлыг Гарабағ
[58] كورقان: تورپاق آغاج و يا داشدان دوزلديلميش عادتن ياريم كوره فورمالي قديم قبير اوستو آبيده ، صونعي تپه. كورقانلار سون نئوليت و ائنئوليت دؤورونه عاييددير. سون اورتا عصرلره قدر آوسترالييادان باشقا بوتون قيطهلرده ياييلميشدي. كورقان موختليف بؤيوكلوكده و فورمادا دوزهلديليردي. قبيرلر سردابا ، كاتا كومبا، داش، ياخود تاختا قوتو و س. فورمالاردا اولوردو. قبيرلره قاپ- قاجاق، يئمك، سيلاح، بزك شئيلري و س. قويولوردو. بعضي كورقانلاردا اؤلو ايله برابر، اونون آتي، آروادي و قوللاري دا باسديريليردي. هئچ بير اشياء قويولمايان كورقانلاردا وار. كورقانلارا سووئت اؤلكهلرينين آوروپا حيصصينده، زاقافقازييادا ، او جوملهدن آذربايجاندا و س. يئرلرده راست گلينير.
[59] كونوس:مخروط هندسهده
[60] ميصير پيراميدلاريني:ميصير اهراملاري، قديم ميصير فيرعونلارينين همين شكيلده ايري داشلاردان قورولموش چوخ نهنگ مقبرهسي.
[61] ديامئتر: دايره قوطرو
[62] Ј. И. Һүммел
[63] آيريملارين:آذربايجانين كيرووآباد ]گنجه] ، گدهبي و باشقا رايونلارين داغليق يئرلرينده ياشايان آذربايجانليلارين آدي و اونلارا منسوب آدام.
[64] يوخوش:يولون داغا، تپهيه قالخان حيصصهسي؛ عومومييتله گئتديكجه يوخاري قالخان يئر.(ئنيش موقابيلي)
[65] رئليف:يئر سطحينده اولان موختليف كله كوتورلوك، دره تپه، داغ و دوزنليك وس.
[66] Үзәрлктәпә
[67] قاليق:بير شئييين ايشلنديكدن سونرا آرتيق قالميش حيصصهسي، پارچاسي. خورهيين قاليغي.- پاپيروس قاليغيني آياغي ايله باسيب سؤندورور.
[68] مينگه چئوير:آذربايجاندا بير شهر، باكيدان323 كيلومتر. مينگه چئوير كور چايينين مينگه چئوير سو آنباريندان كول آراز اوواليغينا چيخديغي يئردهدير.
[69] سيوري: ايتي
[70] هئرودوت: قديم يونان تاريخچي سي
[71] فاساد:بينانين كوچهيه باخان اساس قاباق طرفي
[72] Кишессу
[73] آنتابلئمئنت: بينانين عادتن ستونلار اوزرينده يئرلشن يوخاري حيصصهسي
[74] كورسو:يانلاري و سؤيكنهجهيي اولمايان ستول.
[75] كارنيز: ديوارين يوخاري حيصصهسيني تاماملايان ياخود، قاپي، پنجره اوستوندن اوزانان هوريزونتال چيخينتي.
[76] آييشگاه:مذهبي آيينلرين يئرينه يئتيريلمه مكاني.
[77] Екбатан
[78] Зомбис
[79] патигран
[80] Газата
[81] Кирополис
[82] Еврон
[83] АрзаКија
[84] Рига
[85] Һераклеја
