تبليغاتX
يازار - آذربايجان اينجه صنعتي/ايکينجي بؤلوم/ن. ريضايئو/كؤچورن: فاطيمه مير حسن پور

يازار

تحكيه ادبيياتي و اونون پوئتيكاسي

 

 

( آذربايجان اينجه­صنعتي كيتابيندا ، قديم دؤورلرده قافقاز آلبانيياسي، ماغارالار، مئنهيرلر، دولمئنلر ، كورقانلار و س. آد آپاريليب ، شرح وئريليبدير.

كيتابين موکمميل نشري موجوويز نؤوبه­سينده­دير.)

 

 

ماغارالار

آذربايجان اراضي­سينده تاپيلميش ماغارالار ان ايبتيدايي و ان قديم اينسان مسكنلري كيمي قيمتلي­دير. بئله آبيده­لره ميثال اولاراق ، قازاخ[1] رايونوندا ،آوئي­داغدا[2] تاپيلميش ايكي ماغاراني و فوضولي شهرينين ياخينليغينداكي آزيخ ماغاراسيني[3] گؤسترمك اولار. 215-220 مئتر اوزونلوغوندا اولان آزيخ ماغاراسي سووئت ايتتيفاقيندا تاپيلميش ان بؤيوك ماغارادير. اونون بؤيوك اوتاقلاريندا چوخلو قايا رفلري واردير كي ، بونلاردان بعضي­لرينين آلتيندا 150-100 آدام يئرله­شر. بو عضمتلي ماغارانين دووارلاريني چوخلو طبيعي سيتالاكتيت بزه­يير كي ، بونلاردان سورالار اورتا عصر مئعمارليغيميزدا دا گئنيش صورتده ايستيفاده ائديلميشدير.

قوبوستانين «بؤيوك داش» دئييلن حيصصه­سينده­ده ماغارالار واردير. بورادا طبيعي ماغارالارلا ياناشي، قايالارين ايره­لي­يه دوغرو اوزانميش چيخينتيلاريندان عمله گتيردييي صونعو ماغارالاردا، تاپيلميشدير. بو تيپلي ماغارالارين قارا دام ياشاييش ائولرينين ايبتيدايي فورماسي اولدوغو گومان ائديلير.

داش دؤورو اوچون خاراكتئريك اولان طبيعي و صونعو ماغارالار گنجه چاي اطرافيندا، قوبادلي[4]، ‌زنگيلان[5]، قوناق كند[6]، زوباند[7] ، مرضه[8] و باشقا يئرلرده آشكار ائديلميشدير. آذربايجان ماغارالاريني آرخئولوق ممدلي حوسئين­اوو[9] تدقيق ائدير.

يونانجا مئقا-بؤيوك ، ليتوس-داش دئمكدير. اونا گؤره­ده بؤيوك قايا پارچالاريندان قورولموش قديم آبيده­لره مئقاليتيك آبيده­لر دئييرلر.

مئقاليتيك آبيده­لرين بير چوخ نؤوعو واردير. اونلاردان مئنهيرلري، دولمئنلري، كروملئخلري ، داش قوتولاري،‌ داش خيابانلاري، قالئريالاري گؤسترمك اولار. بعضن سيكلوپيك تيكينتيلري­ده مئقاليتيك آبيده­لره عاييد ائديرلر.

مئقاليتيك آبيده­لر آوروپانين بير چوخ اؤلكه­لرينده وكريمدا آشكار ائديلميشدير. قافقاز اراضي­سينده­ده مئقاليتيك آبيده­لري موختليف تيپلرده تاپيلميشدير. بئله آبيده­لر آذربايجان اراضي­سينده­ده چوخ ياييلميشدير. اكثر حاللاردا اونلار دفن آييني ايله علاقه­دار اولاراق ياراديلميشدير. بئله نهنگ آبيده­لرين داشلارينين آغيرليغي 40100300 تون اولدوغونو نظره آلساق ، اونلاري ياراديلماسيندا (بندلشديريلمه­سينده) كوللي ميقدار دا اينسان قووه­سينين صرف ائديلدييي آيدين اولار. اونا گؤره­ده اونلارين ايجماع آبيده­لري اولدوغو و ايجتيماعي خوصوصييت داشيديغي گومان ائديلير. مئقاليتيك آبيده­لر داش دؤورونون سونوندا مئيدانا چيخميش ، تونج دؤورونده ايسه داها چوخ ياييلميش مئعمارليق نمونه­لريدير.

 

مئنهيرلر:

 شاقولي اولاراق يئره باسديريلميش داشلارا دئييلير. مئنهير فيرانسيز سؤزو اولوب(مئن=داش ، هير=اوزون) اوزون داش معناسيندا ايشله­نير. آذربايجاندا چوبان داشي آدي ايله مشهور اولان بئله آبيده­لره داغ و داغ اته­يي زونالاردا[10] راست گلمك اولور. بونلارين هوندورلويو اكثر حاللاردا بير مئتر و بعضن داها چوخ اولور.[11] مئنهيرلره آنجاق قبيريستانليقدا تصادوف ائديلير. آرخئولوقلار موعيين ائتميشلر كي ، مئنهيرلر تونج دؤروندن سونرا اؤز اهمييتيني ايتيرميش تاريخي آبيده­لردي. قديم قبيريستانليقلاردا جرگه­لرله دوزولموش بو شاقولي ، يونولماميش داشلار اؤلولر كولتو[12] ايله علاقه­دار اولموشدور. بئله گومان ائديلير كي ،‌هر داش اؤلن آدامي تمثيل ائدرك اونو بو دونيادا گويا ابدي اولاراق ياشاداجاقميش. گؤروندويو كيمي مئنهيرلر ايلك اينسان هئيكللري­دير، خاطيره سجييه­لي آبيده­لردير. ماراقلي­دير كي، تدقيقاتچيلار بئله داشلار آراسيندا، ايبتيدايي شكيلده اولسادا، كيشي و قادين هئيكللرينه راست گلميشلر.

قديم آذربايجاندا اوزون زامان ايستيحصالي آلتلرينين ثابيت­لييي ايجتيمايي، فورماسييالارين دئييشيلمه­مه­سي نتيجه­سينده عمله گلميش كونسئرواتيزم[13] ، كؤهنه­لي­يه، كئچميشه پرستيش احوالي-روحييه­سي قووه­تلي شكيل آلير و ايبتيدايي اينسانلارين معنوي شوعورونا ايدئولوگيياسينا تاثير ائدير. بونون نتيجه­سينده اورتايا چيخميش آتالار كولتو ايبتيدايي ايجماع و قبيله آغ ساققاللارينا، ‌باشچيلارينا قارشي داييمي حؤرمت و پرستيشي قانوني­لشديرميشدي. آغ ساققاللارا سؤزسوز تابئع­ليك و پرستيش اونلار اؤلندن سونرا دا داوام ائديردي. تئز- تئز اونلارين قبرينه يئمك قويماق، چتين گونلرده اونلارين قبرينه موراجيعت ائتمك آتالار كولتونون، اجداد كولتونون نتيجه­سي­ايدي. اودور كي، قديم اينسانلار قبيريستانليقداكي مئنهيرلرين آلتيندا دفن ائديلميش بابالارين كؤمه­يينه اينانير، تورپاغين مونبيت­لييي، ياغيشين چوخلوغو، ‌محصولون بوللوغو ايشينده اونلارين ايراده­سينين حلل­ائديجي رولونا ائعتيقاد ائديرديلر. بو ائعتيقاد ايكينجي بير عقيده­ني اؤلولر كولتونو ياراتميش اولدو. عنعنه­لري اولاراق داوام ائتميش بو ايدئولوگييانين كونسئرواتيزمين، ضررلي تاثيرينين نتيجه­سيدير كي، آذربايجانين بير چوخ رايونلاريندا قديم مئنهيرلر موقددس­لشديريلميش و پيركيمي تانينماقدادير. بئله پيرلره خوجالي­دا (داغليق قاراباغ[14]) زيارت داغدا (داش كسن رايونو[15]) ، بؤيوك قاراموراد و كيچيك قاراموراد كندلرينده (گده­بي رايونو[16]) راست گلمك اولار.

ائرمنيستانين زنگه­زور[17] ،آشتاراك[18] ، كيروواكان[19] رايونلاريندا دا بئله مئنهير خيابانلاري موجوددور كي، اونلار «قوشون داش» آدلانير. بو داشلارين تورك طايفالاري طرفيندن داش قوشونلاري (قوشون داش) آدلانديريلماسي قديم آنيميستيك[20] تصووورون وآتالار كولتونون نتيجه­سيدير. بونا گؤره­ده قديم اينسانلار مئنهير داشلارينا جانلي مخلوق ، قودرتلي و هميشه فععالييتده اولان وارليق كيمي باخميشلار. بئله قديم ايدراكين عنعنه­وي داوامي اساسيندا بو داشلار جانلي، سيلاحلي اينسان دسته­سي كيمي ياد ائديلميش و «قوشون داش» آدلانديريلميشدير. مئنهيرلرين آذربايجاندا دمير دؤورونون سونوندا (ائراميزدان اوول مين ايللييين سونو، ائراميزين[21] ايلك عصرلري) ياراديلميش اينسان هئيكللري ايله موعيين ياخينليغي واردير. بونو آيدينلاشديرماق اوچون بير داها اولو اوغوز بابالاريميزين ياراتميش اولدوغو و شاماخي[22] رايونوندان (خينيسلي[23]، داغكولاني[24] و ديگر كندلردن) تاپيلميش داش هئكيل­لري نظردن كئچيرك. بئله هئيكل­لر دؤيوشچولرين قبير اوستونده قويولارميش. مئنهيرلرده اولدوغو كيمي، بو هئيكلرده اؤلموش دؤيوشچونون اؤزونو تمثيل ائديردي.

بو هئيكل­لرين قويولماسيندان مقصد اؤلن آدامين روحونون گليب همين داش فيقوردا قرار توتماسي اوچون شراييط ياراتماق­ ايدي. بئله­ليك­له قديم دفن آيينينه اساسن مرحومون اؤزوده اؤز دفن مراسيمينده ايشتيراك ائده بيليردي.

گؤروندويو كيمي ، مئنهيرلر ايله قديم تورك هئيكل­لرينين ايدئولوگي اساسي عئيني­دير. هر ايكيسي آنيميستيك تصوووره اساسلانير. بو باخيمدان گومان ائتمك اولار كي، حاققيندا دانيشديغيميز اوغوز هئيكل­لري داها قديم اولان مئنهيرلرين داواميدير. مئنهيرلر و داش حيكايه­لر خالقيميزين مئموريال-خاطيره آبيده­لريندن­دير.

آذربايجان اراضي­سينده مئنهيرلره بنزر، لاكين باشقا كولت ايله،‌ فاللوس كولتو ايله علاقه­دار اولاراق ياراديلميش داشلاردا واردير.[25] فاللئكوليت داشلارا آغدام رايونوندا[26] تصادوف ائديلير. اونلارين باشقا بير تيپي-نهنگ باليق شكيللي، ويشاپ[27] آدلانان داشلار ائرمنيستان، گورجوستان و نخجوان م.ر.[28] اراضي­سينده تاپيلميشدير. اونلار سوآرخلاري، ‌بركت و محصولدارليق عقيده­سي ايله باغلي آبيده­لردير.

باليق كولتو آذربايجاندا ان قديم كولتلارداندير. او، ‌سو تصرروفاتي اكينچيلييين اينكيشافي ايله علاقه­دار اولاراق اورتايا چيخميشدير. باليق بوللوق بركت و وار دؤولت سيموولو كيمي هميشه نوروز بايراميندا باهار و محصولدارليق بايراميندا سوفره­ميزين بزه­يي اولموشدور.

قديم مئنهيرلر و فاللئكوليت داشلار سونرالار يارانميش، هر دردين علاجيني «وئرن» هر آرزيني يئرينه «يئتيرن» پيرلرين ايدئولوژي اساسي و اونلارين ايلك ايبتيدايي فورمالاري اولموشدور. بئله «موقددس» آبيده­لرين شرفينه قوربان كسمك عنعنه­سينين­ده كؤكلري چوخ قديم­دير. گؤروندويو كيمي پيرلر ايبتيدايي ديني تصووورلارين نتيجه­سي اولاراق اورتايا چيخميش و زمانه­ميزله هئچ بير علاقه­سي اولمايان شوعور فورماسينين ديني سون قاليقاريندان بيري كيمي موزئي ائكسپوناتينا[29] چئوريلمكده­دير.

 

دولمئنلر:

داشلارين شاقولي وضعيتده يئره باسديرماسي نتيجه­سينده يارانميش، هر طرفي باغلي دوزبوجاق قبيرلردير. اونلارين اوستو سال­داشلا[30] اؤرتولور. دولمئن تئرميني تول (ماسا) و مئن (داش) فيرانسيز سؤزلرينين بيرلشمه­سيندن آلينميشدير. اونلارين قورولماسيندا 10­تون آغيرليغي اولان نهنگ داشلاردان ايستيفاده ائديلميشدير. بو قبيرلر تك، ايكي مرتبه­لي و كوريدورلا بيرله­شن قبيرلر سيراسي شكلينده اولور. بئله تونج و ايلك دمير دؤورونون ماراقلي مئعمارليق تيپ­لريندندير. دولمئنلردن ايبتيدايي ايجامع قورولوشون معبدلري كيمي ده ايستيفاده ائديلميشدير. دولمئنلر ايجماع آغ ساققاللارينين آخيرت ائوي كيمي ياراديلميشدير. اونا گؤره­ده اونلارين اؤن طرفينده­كي داشدا دايروي و يا اووال[31] شكيللي چوخ كيچيك بير پنجره نظره چيرپير. اؤلولرين روحو گويا بو پنجره­دن هم ايچري گيريب چيخيرميش، هم ده بورادان اونلارا يئمك و ايچمك وئريليرميش. گومان ائديلير كي ، قديم اينسانلاردولمئنلردن ياشاييش منزيلي كيمي­ده ايستيفاده ائديرميشلر.

بئله آبيده­لره آوروپا ، ايران، هينديستان­، كورئيا و ياپونييادا اولدوغو كيمي، سووئت ايتتيفاغيندا –كريمدا ، قافقازين قارا دنيز ساحيلينده و آذربايجاندا راست گلمك اولور. فيرانسيز عاليمي ژاك دئ مورقان[32] لنكران[33] رايونونون گؤروكدي[34] كندي ياخينليغيندا ايكي مرتبه­لي دولمئنلري تاپميش و ايلك دفه اونلارين عئلمي، تاريخي و ديني ماهيتي حاققيندا معلومات وئرميشدير. خوجالي[35] كندينده­ده دولمئنلر آشكار ائديلميشدير.

دولمئنلرين ياراديلماسي اوچون اساس اولموش آخيرت دونياسينا و روحون اؤلمزلييينه اينانماق ايدئياسي عنعنوي اولاراق زمانه­ميزه قدر گليب چيخميشدير. بونا ميثال اولاراق شاماخيدا «ده­ده گونش» پيرينه گلميش زيارتچيلرين گئدركن بالاجا داشلاردان ائولر تيكمه­سيني گؤسترمك اولار. گويا بو ائولر خسته­لرين اؤلندن سونرا آخيرت دونياسيندا ياشاماسينا خيدمت ائده­جكميش.

بو پير تصادوفي اولاراق «ده­ده گونش» آدلانديريلماميشدير.گونش كولتو آذربايجانين ان قديم كولتلارينداندير. بو کولت تونج دؤرونده چوخ بؤيوک ترققي تاپميشدي. ده­ده­لر(آتالار) کولتو اورتايا چيخاندان سونرا، ده­ده­لرده گونش قودرتلي، اونون کيمي حيمايه­کار حئساب­ ائديلير و اونا گؤره­ده اونلارين آدي چوخ زامان گونش سؤزو ايله ياناشي چکيليردي. سونرالار پير شکلينده دوشموش قديم آبيده­نين هر ايکي کولتون آدي ايله آدلانماسي گؤسترير کي­، اونلار چوخ ياخشي و بير-بيريني عوض ائده­ن ان قديم کولتلار اولموشدور.

کروملئخلر نئوليت و باشليجا اولاراق تونج دؤرونده ياراديلميش چئوره بويو ، شاقولي[36] شکيلده عضمتلي داشلاردان دوزلميش آبيده­لردير. كروملئخ فيرانسيزجا کروم(چئوره) و لئخ(داش) سؤزلرينيني بيرلشمه­سيندن آلينميشدي. اونلار بير چئوره و ياخود بير نئچه کونسئنتريک[37] چئوره­لر فورماسيندا اولور. بئله آبيده­لرين هوندورلويو 6-7 مئتر ، ديامئتري ايسه 100 مئتره قدردير. بعضن کروملئخلرين يانيندا مئنهيرلر سيراسينادا راست گلمک اولور. کروملئخلرين ساحه­سي قازيلار کن اورادان قبيرلر، بالتالار، گيل قابلار ، ال ده­ييرماني داش و س. تاپيلير. بئله آبيده­لر آسيا، آمئريکا، آوروپا و زاقافقازييادا[38] آشکار ائديلميشدير.

گومان ائديلير کي، کروملئخلر دفن مراسيملرينلرين ايجرا ائديلمه­سي و ياخود ديني آيينلرين کئچيريلمه­سي اوچون ايجماع طرفيندن قورولموش آبيده­لردير. اونلارين گونش کولتو ايله علاقه­دار اولماسي و گونش بديع وظيفه­سيني داشيماسي حاققيندا نظرييه مؤوجوددور. کروملئخلرين چئوره فورماسيندا اولماسي، گؤرونور، اونلارين گونش کولتو ايله اولان ياخينليغيندان ايره­لي گلميشدير.

کروملئخلره آذربايجان اراضي­سينده­ده تصادوف ائديلير. قوبوستانين «بؤيوک داش» آدلانان حيصصه­سينده قاياليقلارين اته­يينده نيسبتن دوزنليک ساحه­ده ديامئتري ­­21 ­مئتر اولان بئله بير آبيده مؤوجوددور. اونون مرکزينده تک­داش، اطرافيندا ايسه چئوره بويو داشلار قويولموشدور. هله­ليک بو آبيده­نين داخيلينده و اطرافيندا آرخئولوژي قازينتي ايشلري آپاريلماديغيندان اونون حاققيندا اطرافلي دانيشماق مومکون دئييل. بئله کروملئخلر استئپاناکئرت رايونوندا آبشئروندا­، شووالان کندينين کناريندا، «آغداش» دئييلن يئرده داها چوخ تيکيلميشدير. بير-بيرينه ياخين مسافه­ده قورولموش بو کروملئخلرين داشلاري اوزرينده موختليف آيين­لره علاقه­دار اولان جيزما اوصولو ايله چکيلميش حئيوان و اينسان رسملري واردير. بو رايوندا آرخئولوق ق.م. آسلانوو[39] جيددي تدقيقات ايشلي آپارميشدير.

سيکلوپيک تيکينتي­لر آذربايجاندا داها گئنيش ميقياسدا ياييلميش مئقالئتيک آبيده­لر­دير. بئله آبيده­لر قديم يونانيستاندا­ دا چوخ اولموش و يونان اساطيرلري ايله علاقه­لنديريلميشدير: گويا بو عظمتلي تيکينتي­لر سيکلوپ آدلانان نهنگ و تک گؤز[40] (تپه­گؤز) اينسانلار طرفيندن ياراديلميشدير. ائله بونا گؤره­ده همين تيکينتي­لر سيکلوپيک تيکينتي­لر آدلانير. سيکلوپيک تيکينتي­لر اينشاعات محلولو ايشله­ديلمه­دن چوخ بؤيوک داشلار دان عمله گلميشدير. داشلارين اوزونلوغو بعضن ايکي مئتره قدر اولور.

سيکلووپيک تيکينتي­لره دونيانين هر يئرينده راست گلمک اولور. سووئت اؤلكلرينده­ ايسه بئله آبيده­لرين ان چوخ ياييلديغي يئر زاقافقازييادادير. اونلارا کريم، تاجيکيستان و سيبيرده­ ده تصادوف ائديلميشدير.

زاقافقازيياداکي ان قديم سيكلوپيك تيكينتيلر تونج دؤورونه (2-3 ائراميزدان اوول مين ايلليكلر) عاييد ائديلير. اورارتو[41] دؤولتينين توشپا[42]، توپراق­قالا[43]، تئيشئبايني[44] و س. سيكلوپيك آبيده­لري ايسه ايلك ده­مير دؤورونون (9-10 ائراميزدان اوول عصرلر) محصولودور.

آذربايجانين داغليق رايونلاريندا 120-يه قدر، اساسن، دايره­وي فورمادا، نهنگ داشلاردان، سوواق­سيز تيكيلميش سيكلوپيك آبيده­لر نظردن كئچيريلميشدير. اونلار ناخجيوان[45] ، گده­بي[46] ، ده­سته فور[47]، شامخور[48]، توووز[49] رايونلاريندا داها چوخ ياييلميشدير. خالق آراسيندا بئله تيكينتي­لره «قالاچا[50]»، «قالاجيق[51]»، «هؤروك[52]»، «هؤروكداش[53]» دئييلير. بو آبيده­لري ايلك دفه اولاراق اي. اي. مئششانينوو[54] و اي. م. جعفرزاده[55] تدقيق ائتميشلر. معلوم اولموشدور كي، همين تيكينتيلر بعضن بير، بعضن ده ايكي اوچ دووارلا ايحاطه اولونور. آذربايجان اراضي­سينده سيكلوپيك تيكينتي­لر يونولماميش كوبود داشلاردان هؤرولموشدور. لاكين نادير حاللاردا يونولموش داشلارلا سيخ هؤرولموش آبيده­لره ده راست گليريک. بو تيپلي آبيده­لرين داها سونرالار (ده­مير دؤورونون اورتالاريندا و ائراميزين باشلانغيجيندا) تيكيلديييني گومان ائتمك اولار.

آذربايجانين سيكلوپيك تيكينتيلرينين نه مقصدله تيكيلدييي حاققيندا موختليف فيكيرلر واردير. آرخئولوقلاريميز بو آبيده­لري اوچ قروپا بؤلموشلر:

1- حجمجه چوخ بؤيوك اولان ايستئحكاملاردان دينج[56] دؤورده ياشاييش مسكني كيمي، موحاريبه زاماني ايسه اهالينين و مال-قارانين مودافيعه­سي اوچون ايستيفاده ائديلميشدير.

2- حجمجه كيچيك اولان سيكلوپيك تيكينتيلر موحاريبه زاماني قالا وظيفه­سيني گؤروب، مودافيعه خاراكتئري داشيميشدير.

3- داغ يئرلرينده مووه­ققتي مقصدلره خيدمت ائتمكدن اؤترو ياراديلميش كيچيك سيكلوپيك آبيده­لردن ايسه مال-قاراني ساخلاماق، قوروماق اوچون بير آغيل (چپر) كيمي ايستيفاده ائديلميشدير.

داش قوطو قبيرلر. داغليق قاراباغدا[57]، گده­بي، لنکران و باشقا رايونلاردا ياييلان 3 مين ايلليك تاريخه ماليك اولان بو آبيده­لر مئقاليتيك آبيده­لرين خوصوصي بير نؤوع­دور. بو نهنگ قبيرلرين ايچريسي سليقه ايله يونولوب صانديق حالينا سالينميش و اوستو تاوا داشلا اؤرتولموشدور. گومان ائتمك اولار كي، بو قبيرلر ايلك سيكلوپيك تيكينتيلرله بير زاماندا ياراديلميشدير. ايبتيدايي ايجما قورولوشونون آداملاري ياشاماق، ديني مراسيم كئچيرمك، مودافيعه اولونماق اوچون عظمتلي تيكينتيلر ياراداركن ائله تصووور ائديرديلر كي، اونلارين اؤلولري ده آخيرت دونياسيندا بئله نهنگ داش ائولرده ياشامالي­ديلار. بونون نتيجه­سيدير كي، قديم اجدادلاريميز اؤلولريني نهنگ داش قوتولاردا دفن ائتمه­يي لازيم بيليرديلر. بئله داش قوطو قبيرلرين اوستونده ايسه داها عظمتلي گؤرونن كورقانلار تيكيرديلر.

 

كورقانلار[58]

 كورقان تورك سؤزودور. او اؤز منشأيينه گؤره گور (قبير)، قورغو، قوروق سؤزلري ايله علاقه­داردير. كورقانلار اؤلولرين قبيرلري («آخير­ت ائولري») اوزه­رينده اوجالديلميش كونوس­واري[59] تپه­لردن عيبارتدير. قديم آذربايجاندا بئله بير فورماني الده ائتمك اوچون ايچريسينده بير و بير نئچه مئييت دفن ائديلميش قبرين دووارلاري دوزبوجاقلي فورمادا داشلا تيكيلندن سونرا اونون اوستونه كوادرات شكيللي آغاج حاشييه­لر قويولورموش. بئله كي، كورقانين كونوسواري فورمادا آلينماسي اوچون آشاغيدان بيرينجي حاشييه بؤيوك، اونون اوستونده­كي حاشييه­لر ايسه يوخاري گئتديكجه داها كيچيك اؤلچولو اولمالي ايدي. نتيجه­ده عمله گلميش پيلله­لي آغاج كونوس اوو­لجه تاختا ايله­، داها سونرا ايسه تورپاقلا اؤرتولوردو. كونوس­واري كورقانلار بيزه قديم ميصير پيراميدالاريني[60] خاطيرلادير. داغليق قاراباغدا اوستو چاي داشي دله اؤرتولموش كورقانلارا دا راست گليريک. اونلارين هوندورلويو موختليف­دير. چوخ زامان هوندور بير كورقانين اطرافيندا آلچاق كورقانلارين يئرلشدييي­ده موشاهيده اولونور.

آذربايجانين داغ­اته­يي و دوزه­نليك يئرلرينده گئنيش ياييلميش كورقانلار موختليف دؤورلرين محصولودور. ايجتيماعي دؤورلر ده­ييشديكجه بو قبيرلرين فورماسي دا بير قدر ده­ييشيلميش و يئني­لشديريلميشدير. مثلن ، ائنئوليت، ميس-داش دؤرونون(­5 ائراميزدان مين­ايللكك و 3 مين­ايللييين بيرينجي ياريسي) كورقان­لاريندا قبيرلر دايره­وي شكيلده قازيلاندان سونرا دووارلاري داشلا هؤرولردي و خندكله ايحاطه اولوناردي. ايلك تونج دؤورونده (3ائراميزدان اوول مين­ايللييين ايكينجي ياريسي) كورقانلارين ايچينده­كي قبيرلر كوادرات شكليني آلميش، سون تونج دؤورونده(2 ائراميزدان اوول مين­ايللييين ايكينجي ياريسي) ايسه قازما قبيرلر عوضينه صونعو قبيرلر كوادرات فورمالي قازما داخمالار ياراديلميشدير. همين داخمالار بعضن بير نئچه مرتبه­لي اولوردو، بيرينجي مرتبه­ده اؤلو دفن ائديلدييي حالدا، ايكينجي، اوچونجو مرتبه­لرده مرحومون «آخيرت دونياسيندا» راحات ياشاماسي اوچون لازيم اولان آوادانليق قويولوردو. بو دؤورون كورقانلاريندا قبيرلردن باشقا قوربان قويولان يئرلر قوربانگاهلار اوچون ده خوصوصي يئرلر آيريليردي كي، بو دا داشلا حاشييه­لنميش كوادرات شكيللي چالالاردان عيبارتدير. بو قوربانگاهلاردا اجدادلارين، اؤلولرين روحو و خئييرخاه روحلار اوچون يئمك، ايچمه، شكلينده قوربانلار قويولارميش.

آذربايجاندا راست گلديييميز كورقانلارين هوندورلويو 1 مئتردن 14-16 مئتره قدر اولدوغو حالدا، اونلارين ديامئتري[61]، اكثر حاللاردا، 2-3 مئتردن 18-22 مئتره قدر چاتير. نادير حاللاردا ايسه اونلارين هوندورلويو 25 مئتره چاتير.

كورقانلار «آخيرت دونياسي» ايدئياسينا خيدمت ائدن مئعمارليق آبيده­لري­دير.

آرخئولوق ي. اي. حوممئل[62] خانلار رايونونون كورقانلاريني تدقيق ائده­ركن، اونلارين سپه­له­نميش حالدا دئييل، موعيين اراضي­ده توپلانماسينا ديققت يئتيرميشدير. او، قرارا آلميشدير کي بوتون قبيرلر موعيين بير نؤقطه اطرافيندا - گونش شوعاسينين چئوره بويو ياييلماسي ايستيقامتينده تيكيلمكشدير. اونون كشف ائتدييي بو قانون اويغونلوق «شفق سيستئمي» آديني آلميشدير. عاليملر بو سيستئمين اورتا آسييا كورقانلارينا دا عاييد اولدوغو فيكريني ايره­لي سورموشلر.

ماراقلي جهت بوراسي­دير كي، كورقانلارين قورولوشو، آغاج حاشييه­لرله و اونون اوستوندن­ده تورپاق ايله اؤرتولمه­سي، اونلاري آذربايجاندا گئنيش ياييلميش قارادام آدلي ياشاييش ائولري ايله باغلايير. آيريملارين[63] ياشاييش ائوي اولان قاراداملارين اوستونون بو اوصوللا اؤرتولمه­سي گؤسترير كي، اونلار دا كورقانلار قدر قديم تيكينتيلردير. معلوم اولور كي, قديم اجدادلاريميز ايلك قاراداملاردا ياشاديقلاري واختلاردا «آخيرت ائولريني» - قبيرلريني، كورقانلاريني دا قاراداما بنظه­تمه­يه چاليشميشلار. روحون ابدي­لييينه ، اؤلمزلييينه اينانان ايبتيدايي اينسانلار قبيرلري اؤلندن سونرا اؤزلري اوچون دايمي منزيل حئساب ائديرديلر.

 

ياشاييش تيكينتيلري

 آرخئولوقلار موعيين ائتميشلركي، آذربايجا نين قديم ياشاييش بينالاري قازما و قاراداملاردان عيبارت اولموشدور.

تونج دؤورونده، ائراميزدان اوچ مين ايل اوو­ل تيكيلدييي گومان ائديلن قازمالارين ياريسي تورپاغين آلتيندا يئرلشيردي. دووارلاري و آراکسمه­لري يونولماميش چاي داشيندان تيكيلميش بير قازما گنجه­چاي رايونوندا آشكار ائديلميشدير. بو بينانين ايچريسي چوخ بؤيوك، يعني اوزونلوغو 17- 18مئتر اولدوغو اوچون اونو-«چوخ­عاييله­لي» ائولر تيپينه داخيل ائتميشلر. لاكين همين قازمانين آنجاق بير گيريش يولو اولماسي اونون بير عاييله­يه مخصوص اولدوغونو گؤسترير. بينانين دؤرد بؤلمه­دن عيبارت تيكيلمه­سي اورادا ياشاميش عاييله­نين بؤيوكلويونه، عاييله باشچي­سينين اوغلانلاري ايله بيرليكده ياشاماسينا ايشاره­دير.

صونعو ماغارالاردان يارانديغي گومان ائديلن قاراداملارين آذربايجاندا ياييلماسي تونج دؤورونه تصادوف ائدير. چيي كرپيچدن تيكيلميش بئله بينالار مينگه­چئويرده تاپيلميشدير. اونلارين 3500-4000 ايلليك قديم بير تاريخي واردير.

قارادام تيپلي ياشاييش ائولرينين قاليقلارينا ايندي ده راست گلمك اولار. اونلارين قارادام آدلانماسي گومان كي، ائوين ايچريسينين قارانليق اولماسي ايله علاقه­داردير. بئله ائولرده خاريجي موحيط­له علاقه آنجاق قاپي و باجا واسيطه­سي ايله ياراديليردي. ائولر بير قايدا اولاراق يوخوشا[64] سؤيكه­نديييندن خاريجه پنجره آچماق مومكون اولموردو. بو تيپ ائولرين تيكيلمه­سينده يئرين رئليئفيندن[65] ايستيفاده ائديلمه­سي، اونلارين تپه­لره سؤيكه­ديلمه­سي منزيلين يايدا سرين، قيشدا ايسه ايستي اولماسينا كؤمك ائتميشدير. قارادامين تپه شكيللي داميندان آشاغي آخان ياغيش سولارينين ائوه تؤكولمه­مه­سي اوچون قاپينين اوستونده خوصوصي اؤرتوك قويولوردو.

تونج دؤورونده، ائراميزدان ايكي­مين ايل اوو­ل آذربايجاندا چيي كرپيچين گئنيش ياييلميش اينشاعات ماتئريالي كيمي ايشله­ديلمه­سيني گؤسترن تيكينتي­لرده تاپيلميشدير. آغدامين «اوزه­رليك تپه»[66] دئييلن يئريندن قازيليب چيخاريلميش تيكينتينين قاليقلاريني بونا ميثال گؤسترمك اولار. اونون 20 مئتره قدر اوزانان ائنلي دووارلاري واختيله بورانين ياشاييش يئري اولدوغونو گؤسترير. دووارلارين چيي كرپيچله تيكيلمه­سينده محلولدان ايستيفاده ائديلميشدير.

شيمالي آذربايجاندا اولان قديم تيكينتيلري اؤيره­نمك اوچون ياشاييش بينالارينين تيكينتي قاليقلاريندان[67] علاوه، قايا تصويرلرينه، موختليف تيپلي گيل مودئللره­ده موراجيعت ائتمك لازيمدير. بو جهتدن مينگه­چئويردن[68] تاپيلميش تونج دؤورونون گيل آرابا مودئللري چوخ سجيييه­وي­ير. همين مودئللرده او دؤورون ياشاييش بينالارينين بير چوخ اساس خوصوصيييتلري عكس اولونموشدور. بو مودئللردن گؤرونور كي، ايكي­ته­كرلي آرابالاري قوراشديراركن اينسانلار ياشاديقلاري ائولرين خوصوصيييتلريني نظره آلميشلار.

مينگه­چئوير آرابا مودئللرينين قورولوشو اكثريييتله ، كونوس شكلينده اولوب، آلاچيقلاري خاطيرلادير. اونلارين آشاغي حيصصه­سينده قاپيسي، يوخاريسيندا ايسه باجا كيمي ايستيفاده اولونان سيوري[69] فورمالي دامي واردير. گيلدن حاضيرلانميش بئله آرابا مودئللرينين خاريجي سطحي دايره­وي جيزما خطلرله بزه­ديلميشدير.

داها سونراكي ميدييا دؤولتي دؤورونده (6-7 ائراميزدان اوول عصرلر) جنوبي آذربايجاندا نهنگ مودافيعه تيكينتيلري ايله ياناشي، ساراي­لار و ياشاييش بينالاري دا ياراديلميشدير.

قديم يونان تاريخچه­سي هئرودوتون[70] وئردييي معلوماتا گؤره، ميدييانين پايتاختي ائكباتان (اينديكي همدان) شهرينده عظمتلي بير ساراي واريميش. بو ساراي­دا هوندور تاختا سوتونلاردان، مئعمارليق عونصورلرينين بزه­يينده قيزيل و گوموشدن ايستيفاده ائديلديييندن باشا، اولدوقجا جاذيبه­دار بير گؤركمه ماليك ايدي.

موتخصصيص­لر گومان ائديرلر كي، بو دؤورده آنت تيپلي ياشاييش بينالاري يارانماغا باشلاميشدير. قارشيسيندا ائيوان اولان ائولره آنت ياشاييش تيپلي بينالار دئييلير. بو تيكينتي­لرده ائيوانلارين عمله گلمه­سي اوچون فاساددا[71] اؤن طرفدن كنار دووارلار ايره­لييه دوغرو اوزاديلميشدير، سونراكي دؤورلرله آنت­تيپلي بينالار آذربايجاندا چوخ گئنيش ياييلاراق بير و ايكي­مرتبه­لي ائيوانلي ياشاييش ائولرينين اورتايا چيخماسينا سبب اولموشدور. بوندان باشقا، قولـله­واري ياشاييش ائولري­ده تيكيليرميش. مثلن، كيشئسسو[72] آدلي ميدييا شهري قولـله­لي بينالاردان عيبارت اولموشدور.

قديم ميدييا اراضي­سينده چوخ گئنيش ياييلميش تيكينتيلره ميثال اولاراق، قايا مقبره­لريني و آتشپر­ستليك معبدلريني­ده قئيد ائده ­بيلريك.

قايالاردا قازيلميش[مقبره­لرين] فاساددي آنت­تيپلي ياشاييش بينالاريني خاطيرلادير. اونلارين دووارلاري اينسان تصويرلريندن عيبارت اولان قابارتمالارلا بزه­ديليردي. مقبره­نين قارشي طرفينده يئرلشن دئهليزدن سردابا حيصصه­سينه داخيل اولماق اوچون يول دوزه­لديليردي، بعضن قايا مقبره­لرينين ­دئهليزينده سوتونلار قويولوردو. اونلارين يوخاريسي، يونان مئعمارليغيندا اولدوغو كيمي، آنتابلئمئنت[73] حيصصه ايله بيتيردي.

ميدييا آتشپرستلييين مركزي حئساب ائديليردي. بونونلا علاقه­دار اولاراق ديني بينالار -معبدلر، آتش عيبادتگاه­لاري او واختين چوخ ياييلميش مئعمارليق تيكينتيلريندن حئساب ائديلير. بئله عيبادتگاهلار كيچيك كورسولوك[74] اوزه­رينده اوجاليردي. عيبادتگاهين اؤن طرفينده بير تاخجا تيكيلير و تاخجانين يوخاريسي كارنيز[75] شکيلينده اولوردو. ديني مراسيملر، آيينلر بئله آييشگاهلارين[76] قارشيسيندا، آچيق هاوادا كئچيريليردي.

ميدييا اراضي­سينده چوخلو شهر اولماسي، اورادا شهرسالما ايشلرينين گئنيش ميقياسدا آپاريلديغيني نظره چارپديرير. يونان تاريخ­چيلرينين اثرلرينده آشاغيداكي ميدييا شهرلرينين آدلاري چكيلير: ائكباتان[77] (پايتاخت)، زومبيس[78]، پاتيقران[79]، قازاتا[80] (عرب ماخذلرينده غنزه)، كيروپوليس[81]، ائورون[82]، آرزاكييا[83] (ياخود ريقا[84]) و هئراكلئيا[85].

 



[1] Газах

 [2] آوئي داغ:آوئي ماغارالاري. آذربايجان­دا كارست ماغارالاري قوروپو. قازاخ رايونون اراضي­سينده دان ساحلي ‍]...[ و آوئيداغدا و دنيزين سوييه­سيندن 600-900 م. هوندورلويونده­دير. تاباشير(گچ) ياشلي اهنگ داشلاريندا عمله گلميشدير. ماغارالار نيسبتن كيچيك­دير؛ چوخوندا كارست سولاري چيخير. اوست مرتبه­ده­كي ماغارالاردا ايسه بير- بيري ايله علاقه­سي اولان چوخلو سالون­لار وار.

[3] آزيخ ماغاراسي:آزيخ قديم تورك ديللرينده ايي دئمك­دير. آذربايجان (شيمالي آذربايجاندا) ان ايري كارست ماغاراسي فوضولي شهريندن 14 كيلومتر آرالي­دادير. اوست يورا ياشلي ا­هنگ داشلاريندا عمله­گلميشدير. ماغارادا بير-بيري ايله داركئچيدلرله بيرلشن آلتي سالون وار. ان بؤيويو اوچونجو سالون­دور. حجمي104 متر مكعب ، سالونلار سيتالاكتيت(داميلان داش) و سيتالاگميت­(داميلميش داش)لرله زنگين­دير. ماغارايا ايكي طرفدن گيريش وار.

آزيخ ماغاراسي آشاغي پالئوليت دؤورونه عاييددير. ماغارالاردان بيري­دير. 1968-جي ايلده ؛آزيخ ماغاراسيندا آشئل دؤورونده ياشامي ايبتيدايي اينسانين چنه سومويونون بير حيصصه­سي تاپلميشدير.(سووئت اؤلكه­لرينده بيرينجي ، دونيادا اوچونجو تاپينتي­دير) . بو ، آذربايجانين قديم اينسانلارين فورمالاشديغي اراضي­يه داخيل اولدوغونو، ثوبوت ائدير.

 

[4] Губадлы

[5] Зәнҝилан

[6] Гонагкәнд

[7] Зубанд

[8] Мәрәзә

[9] Мәммәдли Һүсејнов

[10] زونا: منطقه

[11] هوندورلويو 21 مئتر و آغيرليغي 300 تون اولان ان بؤيوك مئنهير فيرانسادا تاپيلميشدير.

[12] كولت: آيين، عيبادت، تاپينما.

[13] کونسئرواتيزم:موحافيظه­كارچيليق

[14] Дағлыг Гарабағ

[15] Дашкәсән рајону

[16] Ҝәдәбәј рајону

[17] Зәнҝәзор

[18] Аштарак

[19] Кировкан