«معاريفدن، عئلمدن محروم اولان خالق ايشيقدان محرومدور»
روسييادا ايلک تورک قزئتي «اکينچي»نين ياراديجيسي
حسن بهي زردابي بئله دوشونوردو
کنياز آسلان
باکي دؤولت اونيوئرسيتئتي نين دوکتورانتي، دوسئنت،
«قيزيل قلم» موکافاتي لاورئاتي
ميلادي تاريخله 1828-1832-جي ايللر آراسيندا تيفليس شهرينده روس ديلينده «تيفليسسکيئ وئدوموستي» («تيفليس خبرلري») بوللئتئني نشر اولونوردو. آرخيو منبعلرينه گؤره، بو بوللئتئنين ترجومه نوسخهلري 1829-جو ايلده گورجو ديلينده، 1830-جو ايلده فارس ديلينده، 1832-جي ايلده ايسه آذربايجان تورکجهسينده بوراخيليب. آذربايجان ديلينده چيخان بوللئتئنين آدي «تاتار اخباري» ايدي. آذربايجانين گؤرکملي عاليمي، يازيچيسي و ايجتيماعي خاديمي عابباسقولو آغا باکيخاناوْو همين دؤورده اورادا چار(تئزار) حؤکومتي جانيشينينين دفترخاناسيندا ترجومهچي ايدي. اونا گؤره ده بئله بير مولاحيظه وار کي، عابباسقولو آغا باکيخاناوْو «تيفليس خبرلري» بوللئتئنينين آذربايجانجا و فارسجا بوراخيليشلارينين رئداکتورو و مؤعلليفلريندن بيري کيمي فععالييت گؤسترميشدير. تأسسوف کي، ايندييه قدر همين بوللئتئنين هئچ بير نؤمرهسي تاپيلماييب…
1838-1845-جي ايللرده ايسه تيفليسده روس ديلينده «زاکاوکازسکيي وئستنيک» («قافقاز خبرلري») بوللئتئني نشر اولونور. 1845-جي ايل يانوارين 4-ده اونون آذربايجان تورکجهسينده «قافقازين بو طرفينين اخباري» آدلي بوراخيليشي ايشيق اوزو گؤرور. يالنيز بيرجه نؤمرهسي معلوم اولان و جمعي 50 نوسخه چاپ ائديلن بو بوراخيليشدا «زاکاوکازسکيي وئستنيک» بوللئتئنينده روس ديلينده درج اولونموش دؤولت فرمانلارينين باباجان لازارئو طرفيندن آذربايجان ديلينه ترجومهلري وئريلميشدير…
گؤروندويو کيمي، هر ايکي نشر رسمي بوللئتئن خاراکتئري داشيديغينا، مضمون، ايدئيا ايستيقامتي، پوليقرافيک بازهسي باخيميندان آذربايجان حياتي ايله باغلي اولماديغينا، چاپچيلارينين، ناشيرلرينين آذربايجانلا باغليليغيني تصديقلهين هئچ بير دليل-ثوبوت تاپيلماديغينا گؤره اونلاري ميللي مطبوعاتيميزين اؤزولو کيمي قبول ائتمک مومکون دئييل.
باکيدا نشر اولونان ايلک ميللي آذربايجان قزئتي ايسه 1875-جي ايلدن ايشيق اوزو گؤرهن «اکينچي» اولدو. اونون ناشيري، اساس مؤعلليفي و رئداکتورو آذربايجانلي ضيالي حسن بهي مليکاو۫و زردابي ايدي…
«زاقافقازييا موسلمان ضياليلارينين
موعليمي و معنوي آتاسي»
حسن بهي زردابينين عونوانينا دئييلميش بو فيکرين مؤعلليفي اوستادين موعاصيرلريدير.
حسن بهي زردابي (مليکاو۫و) 1842-جي ايلده شاماخي قوبئرنيياسينين گؤيچاي قزاسينين زرداب کندينده بهي عاييلهسينده دونيايا گؤز آچميشدير.
حسن بهيين عؤمور-گون يولداشي حنيفه خانيم چوخ سونرالار - 1925-جي ايلده يازيردي کي، ارينين آتاسي سليم بهي و باباسي رحيم بهي اؤز دؤورلرينين معاريفپرور آداملاريندان اولموش، گؤيچاي قزاسيندا عئلمه، معاريفه، اينجهصنعته حيمايهدارليق گؤسترميش، خئيريييهچيليکله مشغول اولموشلار. سليم بهيين اؤز ائوينده تشکيل ائتدييي مجليسلره تانينميش شاعيرلر، موسيقيچيلر، موعليملر، تاريخچيلر، حکيملر ييغيشار، يادداقالان صؤحبتلر آپارار، کيتابلار اوخويوب موذاکيره ائدر، موباحيثهلره گيريشرلرميش. اوشاقليغي بو جور مجليسلرده کئچن حسن بؤيوکلردن گؤروب-گؤتورر، بيليييني و دونياگؤروشونو زنگينلشديرهرميش.
بالاجا حسن زرداب کنديندهکي مدرسه ده اوخوماغا باشلايير. لاکين ديني تحصيله ماراق گؤسترمهدييينه گؤره 1852-جي ايلده آتاسي اوغلونو شاماخي شهرينده تزهجه آچيلميش مکتبه قويور. بوراخيليش ايمتاحانلاريني اوغورلا وئرن حسن قافقاز تحصيل داييرهسينين موديري بارون نيکولايين ديققتيني اؤزونه جلب ائدير. نيکولاي بو اوشاغين ايستئعدادينا حئيران قاليب اونو دؤولت حسابينا 1-جي تيفليس گيمنازيياسينا گؤندرمهيي مصلحت گؤرور. بئلهليکله، حسن 1858-جي ايلده 1-جي تيفليس گيمنازيياسي نين 5-جي صينفينه داخيل اولور.
اوچ ايلليک گيمنازيياني مووففقيتله بيتيرن حسن بهي مليکاو۫و 1861-جي ايلين آوقوست آييندا موسکوا اونيوئرسيتئتي فيزيکا-ريياضييات فاکولتهسينين طبيعتشوناسليق شؤعبهسينه ايمتاحانسيز قبول ائديلير و 1865-جي ايلده بو عالي تحصيل اوجاغيني اعلا قييمتلرله باشا وورور. اونيوئرسيتئتين عئلمي شوراسي 1865-جي ايل اييونون 10-دا نومونهوي اخلاقينا و اعلا مووففقيتلرينه گؤره اونا ناميزدليک درجهسي وئرير.
موسکوا اونيوئرسيتئتيندهکي طلبهليک ايللري حسن بهيين دونياگؤروشونده چوخ موهوم رول اوينايير. بئله کي، او، موترققي طبيعتشوناس عاليملردن درس آلير، قاباقجيل ضياليلارلا تانيش اولور، روسييانين ايجتيماعي-سياسي پروسئسلرينده فعال ايشتيراک ائدير.
بؤيوک آرزولارلا آذربايجانا قاييدان حسن بهي زردابي بوتون عؤمرونو دوغما خالقين معاريفلنمهسينه، مدني اينکيشافينا، ظولمدن و گئريليکدن خيلاص اولماسي اوغروندا موباريزهيه صرف ائدير.
اولجه تيفليسده، سونرا قوبادا دؤولت قوللوغوندا ايشلهيهن حسن بهي 1868-جي ايلين پاييزيندا ايشدن آزاد ائديلير، بير موددت شاماخي داييره خالق محکمهسينده غئيري-رسمي اولاراق وکيلليک ائدير، سونرا باکي رئالني گيمنازيياسيندا طبيعت تاريخي موعليمي وظيفهسينه تعيين ائديلير. بو دؤورده او، همچينين آذربايجانين بوتون شهر و کندلريني گزهرک خئيريييه جمعيتي تشکيل ائتمهيه چاليشير.
1873-جو ايلده نجف بهي وزيراو۫ولا بيرليکده ميرزه فتحعلي آخونداو۫وون «حاجي قارا» کومئديياسينين تاماشاسيني حاضيرلايير کي، بونونلا دا آذربايجان تئاترينين اساسي قويولور.
حسن بهي زردابي ياخشي باشا دوشوردو کي، مؤوهومات و جهالت ايچريسينده بوغولان خالقين گؤزونو آچماق، «يوخولو قارداشلاري غفلت يوخوسوندان اوياتماق» و بوتون خالقين «قلبينه داخيل اولماق» اوچون داها کسرلي بير واسيطه آنا ديلينده قزئت چيخارماق اولا بيلر.
روسييادا اوولينجي تورک قزئتي
حسن بهي زردابي آنا ديلينده قزئت چيخارماق فيکرينه 1872-جي ايلده دوشموش و بو يولدا بير سيرا چتينليکلرله اوزلشميشدي.
آرادان دوز 30 ايل کئچندن سونرا - 1905-جي ايلده او، کئچميش گونلري خاطيرلاياراق «حيات» قزئتينده درج ائتديردييي «روسييادا اوولينجي تورک قزئتي» مقالهسينده يازاجاقدي: «دونيادا ايتتيفاق اولماسا، هئچ بير جمعيت ايشي بينا توتماز. بيزيم سابيق جمعيتي-خئيريييه بينا توتماديغيندان، تئاتر اوينانان اوتاق بوش قالديغيندان آشکار اولدو کي، موسلمان قارداشلاريميزي بير يئره جمع ائديب، زمانهيه مووافيق مکتبخانالار آچديريب، کوچه و بازارلاردا قالان اوشاقلاري اوخوتماق اولماياجاق. عئلمسيز ده بو زمانه ده دولانماق مومکون دئييل. علي الخصوص، بيزيم يئرلرده کي، قونشولاريميز عئلم تحصيل ائديب گونو-گوندن ايرهلي گئدير، بيزيم اليميزده اولان مولک و ماليميزا صاحيب اولورلار و بير آز واختدان سونرا بيز اونلارا رنجبرليک ائديب، اونلارين ماليني داشيماقدان اؤترو کيرکئشليک ائدهجهييک. بئله ده نه قاييرمالي؟ هر کسي چاغيريرام گلمهيير، گؤستريرم گؤرمهيير، دئييرم قانمايير. آخيردا گؤردوم کي، اونلاري هارايلاييب چاغيرماقدان، اونلارا دئمکدن باشقا بير غئيري علاج يوخدور. اولماز کي، منيم سؤزومو ائشيدنلردن هئچ بير قانان اولماسين! نئجه کي، بير بولاغين سويونون آلتينا نه قدر برک داش قويسان، بير نئچه ايلدن سونرا او سو تؤکولمکدن او برک داش مورور ايله اريييب دئشيلير، هابئله سؤز ده، علي الخصوص دوغرو سؤز، مورور ايله قانمازين باشيني دئشيب اونون بئينينه اثر ائدر. بئله ده من اونلاري نئجه گؤروم و گؤرمک مومکوندورمو؟ هر کس اؤز قارا صانديغينين اوسته اوتوروب اونون ايچينده اولانا سجده ائدير و صانديغي دولدورماق فيکريندهدير. آما اطرافدا موسلمان قارداشلار بير-بير دوشمنيميز اژداهانين آغزينا دوشوب يوخ اولدوغونو گؤرمهيير و گؤرمک ده ايستهمهيير. بئله ده قزئت چيخارماقدان ساواي بير غئيري علاج يوخدور کي، کاغيذين اوسته يازيلميش دوغرو سؤزلر قاپي-پنجره لردن او ايمان منزيللرينه چاتا بيلسين. هئچ اولماز کي، دوغرو سؤز يئرده قالسين. هر ايلده اون قزئت اوخوياندان بيريسي اوخودوغونو قانسا، اونلارين قدري ايل به يل آرتار. آخيردا او بند کي، سويون قاباغيني کسميشدي و سويو آخماغا قويموردو، رخنه تاپار و سو مورور ايله بندي اوچوروب آپارار. سونرا دوشمنين دوشمنلييي، دوستون دوستلوغو و دوست گؤسترن دوغرو يولون دوغرو اولماغي آشکار اولار.
بس قزئتي نئجه چيخارديم؟ پول يوخ، چاپچي يولداشي يوخ، کيتابخانا يوخ، حوروفات يوخ، عمله يوخ. 1-2 يوزدن آرتيق اوخويان دا اولماياجاق. دؤولت طرفيندن ايذين آلماق دا کي، بير بؤيوک بلادير».
ماراقليدير کي، 1874-1876-جي ايللرده باکيدا قوبئرناتور وظيفهسينده چاليشان و قافقازليلارا، او جوملهدن تورکلره خوصوصي رغبت بسلهين گئنئرال ستاروسئلسکي حسن بهي زردابييه کؤمک ائتميش، حتتا آذربايجان ديلينده چيخاجاق قزئته باخان دؤولت سئنزورو وظيفهسيني ده اؤز اوزرينه گؤتورموشدو.
بئلهليکله، 1875-جي ايل اييول آيينين 22-ده آذربايجان ديلينده ايلک دؤوري نشر اولان «اکينچي» قزئتينين بيرينجي نؤمرهسي چاپدان چيخير. قزئتين ناشيري و رئداکتورو حسن بهي زردابينين تصديقلهدييينه گؤره، بئله بير قزئتين چيخاجاغي حاققيندا ائعلاني نووروز بايرامي عرفهسينده وئريبميش. باکيدا ياخشي «تورک حوروفاتي» اولماديغيندان ايستانبولا گئدهرک 10 پود حوروفات آليب گتيرير، آما خوصوصي مطبعه آچا بيلمير. اونا گؤره ده او واختلار باکيدا فععالييتده اولان ايکي مطبعهنين بيرينده قوبئرنييا ايدارهسينين مطبعهسينده «اکينچي»ني چيخارا بيلير.
حسن بهي زردابي يازير: «منه مصلحت ائلهديلر کي، قزئتي داش باسماسي ايله (ليتوقرافييا) باسديريم. من بونا راضي اولماديم. چونکي ليتوقرافييا ايله چيخان قزئت هفته ده بير و يا ايکي دفعه چيخا بيلير. آما منيم اوميديم وار ايدي کي، سونرا قزئتي هر گونده چيخاريم…».
ايلک واختلار «اکينچي» کيچيک فورماتدا ايکي هفته ده بير دفعه بوراخيلير، 1876-جي ايلده ايسه «نووروزدان سونرا قزئتين ورقلريني بؤيوکلنديرير و او ايلين پاييزيندا قزئتي هفته ده بير دفعه چيخارير».
اوولينجي ياريم ايلده 500 مانات، ايکينجي ايلده ايسه 1000 مانات ضرره دوشمهسينه باخماياراق، حسن بهي زردابي 800-900 نوسخه قزئت چيخارير، اونون 400-نو موشتريلره (آبونهچيلره) چاتديرير، قالانلاريني ايسه باکينين کوچه و بازارلاريندا پايلادير، عئيني زاماندا پولسوز اولاراق باشقا شهرلره گؤندريردي کي، «قزئتي اوخوماغا عادت ائتسينلر».
حسن بهي زردابي آذربايجانين ايجتيماعي-مدني حياتيندا موهوم بير حاديثه کيمي قارشيلانان «اکينچي» قزئتينين مقصد و وظيفهلريني 1875-جي ايل دئکابرين 18-ده چيخان 11-جي نؤمره ده بئله موعيينلشديريردي: «هر بير ويلايتين قزئتي گرک او ويلايتين آيناسي اولسون. يعني او ويلايتين ساکينلري ائلهدييي ايشلر، اونلارا لازيم اولان شئيلر، خولاصه اونلارين هر بير دردي و خواهيشي او قزئتده چاپ اولونسون کي، او قزئته باخان خالقي آينادا گؤرن کيمي گؤرسون. البتته، قزئتين بئله آينا کيمي اولماغي خالق ايله دير».
بير قدر سونرا ايسه او، فيکريني بير آز دا دقيقلشديرهرک دئييردي: «…قزئتين مورادي خالقين گؤزونو آچماقدير… قزئت درويش کيمي ناغيل دئيه بيلمز. اونون بورجودور ايشلرين ياخشي و يامانليغيني آينا کيمي خالقا گؤسترسين، تا خالق اؤز نيک و بديندن خبردار اولوب، اونون علاجي نين دالينجان اولسون».
«اکينچي» قزئتينين نشري ميللي مدنيت تاريخيميزه قيزيل حرفلرله يازيلدي. ياخين-اوزاق اؤلکهلرين ترققيپرور ضياليلاري اونون ايشيق اوزو گؤرمهسيني اورکدن آلقيشلاديلار. معاريفپرور قلم صاحيبلريندن سئييد عظيم شيرواني، نجف بهي وزيراو۫و، احسن اولقواعيد، عسگر بهي آديگؤزلاو۫و گوراني، عليزاده شيرواني و باشقالاري بو قزئتين اطرافيندا بيرلشديلر.
لاکين خالق کوتلهلرينين عاوامليغيندان و جهالتيندن اؤز مقصدلري اوچون بهرهلهنن مورتجئع قوووهلر آچيق-آچيغينا دوشمنچيليک مؤوقئعينه کئچميشديلر. قزئته و اونون ناشيرينه قاراياخمالار، بؤهتانلار، حده-قورخولار و آچيق هوجوملار سنگيمير، عکسينه، گئت-گئده گوجلهنيردي. آرتيق چار حؤکومتي ده «اکينچي»نين معاريفچيليک فععالييتيندن ناراحات اولماغا باشلاميشدي. خوصوصيله ستاروسئلسکينين وظيفهدن چيخاريلماسيندان سونرا اونون موعاويني هر جور واسيطه ايله حسن بهيه مانع اولماغا چاليشيردي. يئني تعيين ائديلميش باکي قوبئرناتورو ايسه قزئته جيدي سئنزور نظارتي تطبيق ائدير. «سيياسي جهتدن تهلوکهلي و ائعتيبارسيز» حساب ائديلن حسن بهي زردابي تعقيب اولونور.
بئله ليکله، 1877-جي ايلين اورتالاريندا قوبئرناتورون گؤستريشي ايله باکيدا موسلمان حوروفاتي اولان يئگانه مطبعه «اکينچي» قزئتينين نشريندن ايمتيناع ائتدي.
دوشمن خيانتي
سونرالار او گونلري حسن بهي زردابي بئله خاطيرلاييردي: «ائله کي، داغيستاندا شولوقلوق باشلاندي، «اکينچي»نين گونو دخي آرتيق قارا اولدو: بير گون نجف بهي وزيراو۫وون مقالهسيني کي، موسکوادان گؤندرميشدي، وئرميشديم دوزمهيه. مقاله ده بير درويش بازاردا دوکانلارين قاباغيندا قصيدهلر اوخويوب اونلاري عئلم تحصيل ائتمهيه چاغيريردي. سئنزور قول چکيب چاپ اولونماغا ايجازه وئرميشدي. قزئت چاپ اولوب پايلاناندان سونرا قوبئرناتورون حؤکمونه گؤره او نؤمرهني باغلاييب مني ايستهديلر. گئديب گؤردوم کي، منيم ميناسوووم اورادادير. قوبئرناتور بويوردو کي، ميناسوو دئيير کي، درويشين سؤزلرينين غئيري معناسي وار. اونا گؤره نؤمرهني باغلاييب سنه حؤکم ائديرم کي، بير غئيري نؤمره چاپ ائدهسن. جاواب وئرديم کي، غئيري نؤمره چيخاردا بيلمرم. من گئدندن سونرا قوبئرناتور اؤزو بير نؤمره چيخارديب پايلاتدي. چونکي نؤمره منيم آديمدان چيخميشدي، من توققوع ائله ديم کي، دخي منيم آديمدان قزئت چيخارماسينلار».
بورادا ميناسوو دئييلن شخصله باغلي بير دقيقلشمه آپاراق. حسن بهي زردابينين ياري کينايه، ياري پئشمانليقلا «منيم ميناسوووم» آدلانديرديغي بو شخص «موسلمان حوروفاتيني آلاياريمچيق دوزهن ائرمني» اولوب. چوخ آجيناجاقليدير کي، باکيداکي ايکي مطبعهنين هئچ بيرينده بو ايشي بوينونا گؤتورهن آذربايجانلي چاپچي تاپيلماييب. ائرمني چاپچيني مجبورن ايشه گؤتوردويونو بيلديرن حسن بهي يازير: «ذيکر اولان ميناسوودان باشقا تورک حوروفاتي دوزهن تاپيلمادي. او دا بيرجه باجيسي اوغلونو گتيريب، يانيندا شاگيرد ساخلادي. بئله ده لابود قاليب من اؤزوم ده گرک اونا کؤمک ائدهيديم».
گرگين زحمت حئسابينا و ماددي چتينليکله باشا گلن قزئتين ناشيري ده، مؤعلليفي ده، رئداکتيورو دا ائله زردابينين اؤزو ايدي. او، داها سونرا يازير کي، ميناسوو عؤمرونده قزئت ايشي گؤرمهميشدي و چوخ آغير ايشلهييردي. اونا گؤره اؤزوم يازيرديم، حوروفاتي دوزمهيينه کؤمک ائديرديم، غلطلريني دوزهلديرديم».
آذربايجانين چؤرهييني يئيه-يئيه ميلتچيليک آزارينا توتولان ائرمني ميناسوو آز سونرا اؤز ايچ اوزونو، ائرمنيليييني گؤسترير: «اکينچي» باره ده قوبئرناتورا يالان معلومات وئرير و بونونلا دا قزئتين کؤکونه بالتا وورور. سون پئشمانليق ايسه فايدا وئرمير!.. حؤکومتين گؤزوندن دوشن حسن بهي زردابييه ايکي يول تکليف اولونور: يا آذربايجاندان چيخيب گئتمک، يا دا دؤولت خيدمتيندن ال چکمک! جاني-قاني ايله دوغما يوردا و خالقا باغلي اولان حسن بهي ايکينجي يولو سئچير. بير ايل سونرا باکي رئالني مکتبي نين موعلليمي وظيفهسيندن آزاد اولونور، ايکي ايله ياخين ايشسيز قالير، سونرا ايسه عاييلهسي ايله بيرليکده دوغما کندي زردابا کؤچور و 16 ايل اورادا ياشايير. بو موددتده تيفليسده چيخان «کاوکاز»، «نوووئ اوبوزرئنيئ»، «ضييا»، («ضييايي-قافقازييه»)، باکيدا چيخان «کاسپي» و باشقا قزئتلرله امکداشليق ائدير، جسارتلي مقالهلر يازير، خالقي مدني گئريليکدن خيلاص ائتمک اوچون قلمي ايله موباريزه آپارير.
1896-جي ايلده باکييا قاييدان حسن بهي عؤمرونون آخيرينادک «کاسپي» قزئتي ايله امکداشليق ائدير. عئيني زاماندا 7 ايل باکي شهر دؤولت دوماسينين عوضوو سئچيلهرک، شهر اهاليسينين منافئعي اوغروندا جيدي موباريزه آپارير. باکيدا آذربايجانلي قيزلار اوچون بيرصينيفلي مکتب آچماق خواهيشينه ردد جاوابي آلسا دا، عؤمرونون سونونا کيمي خالقين معاريفلنمهسي اوچون سعيله چاليشير.
خالقين خوشبخت گلهجهيي نامينه عؤمرونو شام کيمي اريدن حسن بهي زردابي 1907-جي ايل نويابرين 28-ده باکيدا وفات ائدير. اونون دفن مراسيمي عوموم خالق ماتمينه چئوريلير. باکيدا چيخان قزئتلرين هاميسي اونون وفاتيني آذربايجان اوچون بؤيوک ايتکي حساب ائدهرک، ادبي-ايجتيماعي فععالييتيني يوکسک قييمتلنديرميش، حاققيندا ماراقلي ماتئرياللار درج ائتميشلر…
بو گون قلبي ميلتين قلبي ايله دؤيونن هر بير آذربايجانلي حسن بهي زردابيني و اونون ياراتديغي «اکينچي» قزئتيني ميللي غورور و ميللي ايفتيخار حيسسي ايله ياد ائدير..
